ساختن موارد پيشين است كه اين دو نژاد باهم تصادمات خصمانه پيدا كرده بودند .
اين هردو نكته ارتباط نزديكى با موضوع اصل تاريخ او دارد ، يكى از آن جهت لازم است كه قدردانى واقعى نسبت به عظمت مبارزه و فتح و پيروزى كه نصيب حريف شده حاصل شود ، ديگرى شرح دلايل و موجباتى است كه باعث پيدايش اين مبارزهء شديد شده بوده كه طرز و جريان لشگركشى و چگونگى رفتار و كار متهاجمين را خوب روشن ميسازد . » « 1 »
با وجود نقاط ضعفى كه گاه مورخ در بيان اين قسمت از تاريخ جهان از خود نشان داده و با وجود اطالهء كلام و فقدان سليقه در انتخاب مطالب و سردى بيان در بعضى موارد خاص ، همين كه كتاب بپايان ميرسد خواننده احساس مىكند كه پردهاى زيبا و باشكوه از تاريخ گذشته در نظرش رسم شده ، پردهء بزرگى كه اقوام و ملل مختلف را نشان ميدهد كه هريك سلاح بدست با لباس بديع و شگفت خود قدم بصحنهء كارزار نهادهاند . در جوار آنان چهرهء باوقار و رعبآور پادشاهان و شخصيت - هاى برجستهء آن زمان مشاهده مىشود كه براى استقرار سلطهء جهانى خود باهم دست و پنجه نرم ميكنند . صحنهء جنگ بزرگ سالامين را نشان ميدهد كه كشتىهاى دو حريف دستهدسته با صدائى خشگ و ترسناك بهم ميخورند و از برخورد آنها منظرهاى موحش در نظر مجسم مىشود . دريا از كشتى شكسته و تختهپاره پوشيده مىشود ، در حالى كه هنگام غروب آفتاب سكوتى عميق جانشين غوغاى روز مىشود و سپاهيان پارس درميان سكوتى حزنانگيز در تاريكى خفيف شامگاه با اندامى خسته و روحى افسرده آهنگ مراجعت ميكنند . چه صحنه فراموشنشدنى از تاريخ گذشته بشر و چه پردهء درخشانى از برخورد دو تمدن بزرگ دنياى كهن !
* * * يكى از ايرادهائى كه محققان به هردوت وارد دانستهاند اينست كه وقتى مؤلف از اقوام مختلف سخن ميگويد با دقتى زياد از حد آنچه دربارهء زندگانى آنان ديده و شنيده نقل مىكند ، ليكن از روح واقعى تمدن آنان سخن نميگويد بقسمى كه
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، همان صفحه .