مقصود من از درياى ديگر سراسر دريائى است كه يونانيان در آن به دريانوردى مشغولند « 1 » و دريائى كه در آنسوى ستونهاى هراكلس « 2 » قرار دارد و همچنين درياى اريتره « 3 » ، و اين سه دريا هرسه تشكيل يك دريا را ميدهند و بهم ارتباط دارند . ولى درياى خزر دريائى است مستقل و جدا از ديگر درياها « 4 » . اگر با پارو آن را طى كنند طول آن پانزده روز دريانوردى لازم خواهد داشت و عرض آن در باريكترين نقطه هشت روز بحرپيمائى لازم دارد « 5 » . در جهت غربى اين دريا سرزمين قفقاز قرار دارد كه وسيعترين كوهها و بلندترين آن در اين نقطه قرار دارد . در قفقاز اقوام مختلف و متعددى زندگى ميكنند كه خوراك غالب آنها را منحصرا ميوههاى وحشى تشكيل ميدهد . بطوريكه ميگويند در اين سرزمين گياهى يافت مىشود كه اگر اهالى محل برگ آن را خرد كنند و با آب مخلوط كنند مىتوانند بر روى لباس - هاى خود با آن تصاويرى رسم كنند . اين تصاوير با شستشو از بين نميروند و بتدريج كه پارچه مستعمل و كهنه مىشود آنها نيز از بين ميروند و از اين حيث مثل اينست كه آنها را در اصل با پارچه بافتهاند . و باز بطوريكه نقل ميكنند ، مردم اين نواحى مانند حيوانات در مقابل چشم ديگران باهم مقاربت ميكنند .
204 - ازين قرار ، اين دريا كه به درياى خزر معروف است در طرف مغرب به قفقاز
هامش
( 1 ) - مقصود درياى مديترانه ، آدرياتيك و درياى سياه است .
( 2 ) - دريائى كه در آن سوى ستونهاى هراكلس قرار دارد گويا همان اقيانوس اطلس است زيرا مردم باستان جبل الطارق امروز را « ستونهاى هراكلس » ميناميدهاند .
( 3 ) - مقصود از درياى اريتره اقيانوس هند است ( رجوع شود به تفسير خارج از متن و يادداشت بند 180 همين كتاب ) . ارتباط اين اقيانوس را با اقيانوس اطلس نخستين بار فينيقىها در موقعى كه بدور آفريقا گردش ميكردند كشف كردند ( كتاب چهارم هردوت - بند 42 ) .
( 4 ) - اينكه هردوت به اين واقعيت جغرافيائى در زمان خود علم داشته نكتهايست جالب زيرا مدتها بعد از او غالب نويسندگان عقيده داشتهاند كه درياى خزر با درياى آزوف يا اوقيانوسى كه بعقيدهء آنها از جانب شمال كرهء زمين را احاطه كرده بود متصل بوده است .
( 5 ) - طول مسافتى كه در آن زمان ميتوانستند با پارو بحرپيمائى كنند از طول مسافتى كه با شراع و بادبان سفر ميكردند ثبات بيشترى داشت و به همين جهت هردوت در اينجا و در جاى ديگر ( كتاب دوم - بند دوم ) آن را بعنوان واحد اندازه به كار برده است .