اقوام ماساژت
201 - وقتى كوروش ملت بابل را مطيع كرد در فكر شد كه قوم ماساژت « 1 » را نيز مطيع خود كند . بطوريكه نقل ميكنند اين قوم قومى است بزرگ و بىباك كه در جهت طلوع فجر و آفتاب صبح ، در آنسوى رود آراكس « 2 » در مقابل قوم ديگرى كه ايسدون « 3 » نام دارد زندگى ميكنند . بعضىها معتقدند كه اين قوم از نژاد سيت بوده است .
202 - رود آراكس « 4 » را گاهى بزرگتر و گاهى كوچكتر از رود ايستروس « 5 » دانستهاند .
هامش
( 1 ) -Massageetes( 2 ) - آراكس( Araxe )ظاهرا همان رود ارس امروز است كه از ايروان و شيروان ميگذرد و پس از طى 670 كيلومتر مسافت بدرياى خزر ميريزد .
( 3 ) - ايسدونها( Issedon )در مشرق اورال سكونت داشتند و يكى از تيرههاى قوم سيت بودند .
( 4 ) - تشخيص اينكه آراكس بطور صحيح در اصطلاح هردوت بچه رودى اطلاق ميشده است كاريست دشوار ، زيرا اين مورخ از اين رود در قسمتهاى مختلف بانحاء مختلف ياد كرده و چندين رود را به اين نام اسم برده و خصوصياتى مختلف از آن نقل كرده بقسمى كه سه نظريه ميتوان در اينباره ابراز كرد : 1 ) اول اينكه رود آراكس خط سرحدى كشور داريوش و ماساژتها بوده است ( بند 205 ببعد همين كتاب ) در اين صورت بايد مقصود مورخ از اين رود همان رود اكسوس( Oxus )يا آمور دريا بوده باشد . ولى اين رود هرگز به درياى خزر نمىريخته و هيچيك از خصوصياتى كه هردوت از آراكس نقل مىكند با آن تطبيق نميكند . 2 ) آراكس رود ديگرى است كه بحكايت ادعاى مؤلف در اواخر همين بند سرچشمهء آن در سرزمين ماتين( Matienes )مىباشد . درينصورت اين رود همان رودى است كه امروز ارس ناميده مىشود و در اين صورت نيز فرضيهء هردوت درست در نميآيد زيرا اقوام ماساژت بايد قاعدة در جهت شرقى درياى خزر ساكن بوده باشند . 3 ) آراكس رودى است كه سرحد كشور ماساژتها از جانب مغرب مىباشد ( بند 201 همين كتاب و بند 11 كتاب چهارم ) .
بحكايت گفته هردوت آب اين رود در نقطهاى از درياى خزر كه داراى سگ آبى است به دريا ميريزد ، و اين نقطه بايد يكى از نقاط شمالى اين دريا باشد . جريان آن با موانع بزرگى از قبيل جزاير روبرو مىباشد . اين توصيف هردوت با قسمت علياى رود ولگا تطبيق مىكند .
در هر صورت هردوت اين سه رود را باهم اشتباه كرده و معلوم نيست مقصود او از آراكس كداميك از اين سه رود است .
( 5 ) - رود ايستروس( Istros )همان دانوب امروز است .