آغاز كردند .
جرهميان و عمالقه كه در زمان اسماعيل عليه السلام نخستين ساكنان بودند ، اصلاحات ياد شده را به وجود آوردند و البته اين تغييرات و اصلاحات بسيار اندك و ناچيز بود . كمكم با ازدياد جمعيت و آمدن گروههايى از مردم و سكونت آنان در اطراف مكه و بيتاللَّه الحرام تغييرات بيشترى در وضع خانهها ، سرزمين و راههاى اين ديار داده شد . زمان اين تغييرات و چگونگى آن را به طور دقيق و تحقيقى نمىتوان ياد كرد ، ليكن در اين نوشتار تغييرات به وجود آمده را بر اساس حدس و گمان و به طور تقريبى به شش بخش تقسيم نمودهايم :
1 - دوران پيامبرى اسماعيل عليه السلام ، كه در اين زمان تغييرات بسيار ناچيزى در كيفيت محل زندگى مردم و نقاط تجمع آنان به وجود آمد .
2 - دوران قريش در جاهليت ، كه تغييرات به وجود آمده در اين دوران بيش از دوران قبل بود . آن زمان قصىّ بن كلاب كارهاى مكه را به شش قسمت تقسيم كرد و محل سكونت قريش را نيز از درههاى اطراف مكه به اطراف كعبه تغيير داد و هر سوى از كعبه را اختصاص به يكى از خاندان قريش داد .
3 - دوران ظهور اسلام ، در آن دوران بيدارى و پيشرفت مردم نسبت به دو دورهء قبل بيشتر شد و جمعيت ساكن در مكه نيز نسبت به قبل ، افزايش بيشترى كرد ، به طورىكه بعضى از بزرگان صحابه ، مسجدالحرام را توسعه دادند و فضاهاى تازهاى را به آن افزودند .
4 - دوران تابعين و پس از آن تا حوالى قرن پنجم هجرى ، در اين دوره بود كه مردم در مسائل حياتى و روزمرهء خود ، از آن جمله در كيفيت خانههايشان و راههاى مكه تغييرات و پيشرفتهاى قابل ملاحظهاى را ايجاد كردند تا آنجا كه مسجدالحرام را چندين بار توسعه دادند . گفتنى است كه برخى موارد از اين افزودهها قبل از توسعهء سعوديها ، در دوران كنونى ما ، هنوز برقرار و قابل استفاده بود . اين تغييرات محلّ مسعى در بين صفا و مروه را نيز شامل مىشد . پلههايى براى صفا به وجود آوردند كه اين پله تا كنون نيز پابرجا است . البته پلّهء ياد شده در نزديكى پلهء كنونى صفا ، در زير خاك مدفون
التاريخ القويم لمكة وبيت الله الكريم ( كعبه و مسجد الحرام در گذر تاريخ ) ( فارسى ) — صفحة 245
مساهمون: هادى انصارى
ص٢٤٥