ادارهء مسجدالحرام
ادارهء مسجدالحرام از دوران تسلّط تركان عثمانى بر حجاز ، زير نظر والى ترك در جده صورت مىگرفت و والى هميشه نظارت كامل بر ادارهء حرم مكى داشت . به همين جهت بود كه لقب « شيخ الحرم » يا « مدير حرم » را بر او نهاده بودند .
والى از آن جهت كه در جده اقامت داشت ، طبيعى بود كه نظارت بر تمامى كارها و شؤون مسجد برايش عملى نبوده و تنها به مسائل مهم آن ، شخصاً نظارت و رسيدگى مىكرد و در مورد بقيهء كارها ، شخص ديگرى را در جاى خود مىگمارد تا بتواند نظارت و دقّت كافى داشته باشد . كارهاى مسجدالحرام شامل نظافت و پاكيزه كردن ، خدمت و پذيرايى از بزرگان مهمانها و نظارت بر انجام كار كارمندان اين اداره مىشد و كارمندان و كاركنان حرم عبارت بودند از : ائمه جماعت ، خطبا ، سخنرانان ، مؤذّنان ، خواجهها ( / اغوات ) ، كتابدارها ، خدمه ، دربانان ، انبارداران ، سقاهاى زمزم ، رفتگران و فرّاشها . شخص تعيين شده از سوى والى ، براى نظارت بر كارهاى مسجدالحرام و ادارهء آن ، هميشه از اهالى مكه مشرّفه بود و هر گاه مطلب مهمى رخ مىداد ، مدير مكه موظف بود در اين مورد با رييس خود ؛ يعنى والى مذاكره كند و دستورات او را اجرا نمايد . پيش از اين نيابت حرم ، اختصاص به خانوادهء « نايب الحرم » داشت كه يكى از مشهورترين خانوادههاى كنونى در مكه به شمار مىآيد و اين سمت ساليان دراز ، ( حدود دويست سال ) در اختيار اين خانواده منحصر بوده است . اين مطلب بر اساس گزارشهاى رسمى و اسنادى است كه هم اكنون در اختيار اين خانواده موجود است . يكى از اسناد ياد شده كه گواهى است از اينكه از سوى قاضى مكه و با مهر و امضاى وى در آن دوران ؛ يعنى شيخ محمد سعد الدين حنفى ، در ابتداى محرم الحرام سال 1181 هجرى صادر گرديده است . دراين گواهى آمده است :
« امير مكّه ، شريف « مساعد بن سعيد » ، سيد « احمد بن محمد » را قائم مقام رييس و بزرگِ ائمه جماعت و خطبا در مسجدالحرام و نيز بر تمامى خدمهء حرم از خواجهها ( /