آشكار مىگردد .
در سمت شرقى اين توسعه دوازده ستون ، در سمت شمالى آن بيست ستون ، در قسمت غربى يازده ستون و در جانب جنوبى بيست و سه ستون قرار دارد . اما در توسعهاى كه در باب ابراهيم انجام گرفته ، در شبستان آن هفده ستون از سنگ تراشيدهاند كه دو رديف در شبستان پيشين آن ، كه به مسجدالحرام منتهى مىگردد ، به « نوانخانهء رامشت » واقع شده قرار دارد . گفتنى است دو ستون از آنها در سمت راست شخص وارد شونده و دو ستون ديگر متّصل به « نوانخانه خوزى » در سمت چپ شخص وارد شونده به آن قرار گرفته است . در سمت شمالى آن ، شش ستون و در سمت جنوبى نيز شش ستون است كه يكى از اين ستونها به منارهاى كه در اين توسعه قرار داشته اتصال دارد . در سمت غربى از اين توسعه ، ستونى قرار داده نشده است . اما تعداد بالكنها و مهتابىهاى مسجدالحرام از داخل چهار صد عدد كه هفت عدد آن به صورت نيمه است .
تعداد ايوانهايى كه از خارج بر ديوار مسجد قرار داشته ، پنجاه و دو عدد بوده و اين ايوانها همگى بر روى درهاى مسجدالحرام قرار داشته است .
هم اكنون تعداد ستونهاى مرمرين و ستونهاى زرد شميسى در مسجدالحرام به سيصد و يازده مىرسد . در سمت شرقى مسجدالحرام كه در مقابل درِ خانهء كعبه قرار دارد ، شصت و دو ستون ساخته شده از مرمر و در سمت شامى كه سمت شمالى نيز خوانده مىشود و در مقابل « حِجر » شريف قرار دارد ، هشتاد و يك ستون مرمرين و در سمت غربى كه در مقابل « مستجار » است ، شصت و چهار ستون استوانهاى قرار دارد كه شش ستون از آنها از سنگ چخماقى و باقى ، همگى از مرمر بنا شده است . در سمت جنوبى مسجدالحرام كه مقابل دو ركن « حجرالأسود » و « يمانى » است ، هشتاد و سه ستون استوانهاى بنا شده كه يازده عدد از اين ستونها از سنگ چخماق و ساير ستونها از مرمر ساخته شده است .
در فضاى توسعه يافتهء دارالندوه ، پانزده ستون استوانهاى است كه يكى از آنها از سنگ چخماق مىباشد . و در فضاى توسعه باب ابراهيم شش ستون قرار دارد . اما ستونهاى زرد شميسى ، مجموع آنها دويست و چهل و چهار عدد مىباشند ، كه اين
التاريخ القويم لمكة وبيت الله الكريم ( كعبه و مسجد الحرام در گذر تاريخ ) ( فارسى ) — صفحة 211
مساهمون: هادى انصارى
ص٢١١