نقطهاى كه آغاز حركت نيمه دويدن ( / هَرْوَله ) مىباشد قرار داشت .
اين سه مناره ، كه اطلاعى از سازندهء آن نداريم ، نيز منهدم گرديد . از شخص يا اشخاص منهدم كنندهء آن نيز در تاريخ يادى به ميان نيامده است .
از مطالبى كه آورديم چنين نتيجه گيرى مىشود كه اين سه مناره ، حالت مأذنه نداشته و كسى بر بالاى آن جهت نداى اذان نمىرفته است ، بلكه علائمى بوده كه آن نقاط به وسيله اين سه علامت مشخص مىشدهاند . به همين دليل در تاريخ سخنى از سازنده و منهدم كنندگان آنها به ميان نيامده است . پس اين گفته كه منارههاى ديگرى نيز در اطراف مسجدالحرام قرار داشته ، درست نيست بلكه آنها علامتهايى به صورت منارههاى كوچك بوده و نشان دهندهء مكانهاى خاصى در مسجدالحرام به شمار مىآمدند .
اينك جا دارد به منارههايى كه در خارج از مسجدالحرام و در مكّه مشرفه در دورانهاى دور بوده ، بپردازيم :
فاسى به نقل از فاكهى مىنويسد : در مكهء مكرمه و خارج از مسجدالحرام ، منارههايى در درّهها و شِعبها و قلّه هاى كوههاى اطراف مكه قرار داشته كه تعداد آنها به حدود پنجاه مىرسيده است .
به هنگام فرا رسيدن وقت اذان مؤذنانى بر بالاى آن منارهها رفته و اذان مىگفتند . و هر يك از مؤذنان همانند ديگر مؤذنان مسجدالحرام و كارمندان آن ، داراى حقوق و مزايا بوده و حقوقشان از مصر ارسال مىشد . فاسى به نقل از فاكهى همچنين نقل مىكند كه : در دورانهاى قديم به هنگام نماز ، نداى اذان فقط در مسجدالحرام از بالاى منارهها بلند مىشد و هيچگاه مؤذنى از بالاى قلّههاى كوههاى اطراف ، اذان نمىگفت : بدين سبب مردمى كه خارج از مسجدالحرام و در درّههاى آن قرار داشتند ، به علت نشنيدن صداى اذان از فضيلت نماز اوّل وقت محروم مىماندند . تا آنجا كه در دوران هارونالرشيد فرزند محمد المهدى ، عبداللَّه بن مالك و ديگرانى نظير او ، به هنگام ورودشان به مكه ، به علّت نشنيدن صداى اذان ، از فضيلت آن محروم مىشدند ، از اين رو ، در آن هنگام دستور داده شد كه بر بالاى بلنديهاى اطراف مكه ، منارههايى ساخته شود . تا آن منارهها بر درّهها و شِعبهاى مكه مسلّط باشد و به هنگام نماز بر بالاى آن اذان گفته شود . همچنين براى
التاريخ القويم لمكة وبيت الله الكريم ( كعبه و مسجد الحرام در گذر تاريخ ) ( فارسى ) — صفحة 202
مساهمون: هادى انصارى
ص٢٠٢