طرف است . سقف آن از شيروانى است كه از ديوارهاى حجرهء ياد شده جلوتر آمده و مردم به عنوان سايبانى از آن استفاده مىكنند . در آن زمان مردم اين مكان را اين گونه توصيف كردهاند :
« خانهاى است مربع كه در بالاى آن ، گنبد بزرگى قرار دارد و در جهات چهارگانهء آن ، بجز سمت جنوبى ، پنجرههايى آهنى است . و در سمت شمالى آن از برون دو حوض قرار دارد كه در ميان اين دو حوض درى نصب گرديده است . در ميانهء اين خانه ، « تالابى » بزرگ قرار دارد كه به وسيلهء آب زمزم پر مىشود . اين آب ابتدا به وسيلهء قناتى هوايى از زمزم به سوى ديوارهاى خانه مىآمد ليكن اينك به قناتى زمينى تبديل شده و از آن به تالاب ياد شده جارى مىشود . اين آب به صورت فواره از ميان اين آبگير خارج مىشود .
رفعت پاشا گفته است : اين خانه در سال 807 هجرى تعمير گرديده است و « عباس بن عبدالمطلب » در اين جايگاه حاجيان را سيراب مىكرد .
مردم گفتهاند : فاصلهء ميان اين سقاخانه تا حجرالأسود هشتاد ذراع آهنى « 1 » بوده است .
در تاريخ « الغازى » آمده است : به گفتهء ابن فهد : سقاخانهء عباس در فاصله ميان ركن ( حجر الأسود ) و زمزم ، در نزديكى جايگاه نشستن « عبداللَّه بن عباس » در مسجدالحرام بوده است . سپس از سوى « عبد اللَّه بن زبير » به جايگاه كنونى آن تغيير مكان يافت . گنبد آن ابتدا از چوب بوده ، سپس در دوران خلافت « معتمد احمدبن متوكّل عباسى » در سال 259 هجرى گنبدى از سنگ بر آن قرار داده شد .
پس از آن ، در دورانهاى مختلف از سوى خلفا و بزرگان ، تغييرات و تعميراتى در آن صورت گرفت .
« شيخ عبدالرؤف منادى » گفته است : سقاخانهء عباسى در آغاز به صورت حوضهايى در مسجدالحرام بود ، ليكن هم اكنون به صورت آبگيرهايى در آمده است .
اين حوضها ابتدا در دست « قصى » ، سپس به فرزندش « عبد مناف » پس از آن به فرزندش « هاشم » سپس به فرزندش « عبد المطلب » ، بعد از آن به فرزندش « عباس » و بعد
هامش
( 1 ) - ذراع آهنى ، معادل 5617 سانتيمتر است .