و « 1 » حضرت امام جعفر صادق عليه السلام فرمودند : ايمان حالتها و درجهها و طبقهها و مرتبهها دارد ، بعضى از ايمان تمام است و به نهايت تمامى « 2 » رسيده . و بعضى ناقص است و نقصان آن بسيار ظاهر . و بعضى از آن راجح است [ و ] رجحان زيادى دارد « 3 » .
و نيز آن حضرت فرمودند « 4 » : اگر بدانند مردم كه خداى عزّ و جلّ اين خلق را چگونه آفريده هيچ كس ملامت احدى نخواهد كرد « 5 » .
و بنا بر آنكه گفته شد سزاوار آن است كه پيش از همه چيز بيان شود از براى هركه طفل باشد « 6 » در اوّلِ نشو و نما معناى اعتقادات تا حفظ كند آنها را حفظكردنى و بعد از آن معناى آنها آهسته آهسته در بزرگى ظاهر مىشود ، پس ابتداى آن حفظ كردن است و بعد از آن فهميدن و بعد از آن اعتقاد كردن و يقين داشتن و تصديق به آن نمودن « 7 » . و اين از آن چيزهايى است كه حاصل مىشود در سنّ طفوليّت بدون برهانى .
و از جمله لطفهاى خداى تعالى بر دل آدمى آن است كه در اوّل نشو و ترقّى او را وسعتى از براى قبولِ ايمان داده بدون احتياج به امرى كه مُلجأ سازد او را به قبول و بدون دليل عقلى . و چون كسى منكر اين سخن شود و حال آنكه جميع اعتقادات عوامّ اوايلِ آنها فهمانيدن « 8 » بَحت و تعليم محض « 9 » است . بلى اعتقادى
[ m . b 21 ]
كه به محض تقليد باشد در ابتدا خالى از نوع ضعفى نمىباشد ؛ به اين معنا كه اگر نقيض آنچه را اوّل دانسته به او گفته شود اوّلين از خاطر او زائل مىگردد و ناچار است از
هامش
( 1 ) .s- و .
( 2 ) . تمامى /mتمام .
( 3 ) . الكافي 2 : 34 ضمن ح 1 .
( 4 ) .s- فرمودند .
( 5 ) . الكافي 2 : 44 ضمن ح 1 .
( 6 ) .s- باشد .
( 7 ) . نمودن /mنمودند !
( 8 ) . فهمانيدن /a sفهميدن .
( 9 ) . محض /mمحضى .