و امّا جدال به طريقهء بهتر آن است كه خداى عزّ و جلّ امر كرده به آن پيغمبر خود را كه جدل كند به آن طريقه با كسى كه منكر شده برانگيختن مردگان « 1 » را بعد از مرگ و زنده ساختن خداى تعالى ايشان را چنانچه در قرآن حكايت قول كافر « 2 » را نموده « 3 » ، فرمودهاند :
« وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ »
« 4 » يعنى مرد كافر از براى ما مثل عجيبى « 5 » زده و آفريدنِ ما آن را اوّلًا فراموش كرده و « 6 » گفته است : كيست كه قادر باشد بر زنده كردن استخوانها در حالتى كه كهنه شده و از هم پاشيده باشد ؟ ! پس در ردّ بر آن كافر فرمود :
« قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ * الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً »
« 7 » تا آخر سوره . و مراد خداى عزّ و جلّ آن است كه مجادله كند حضرت پيغمبر با كسى كه آن سخن را مىگفت . پس فرمودند كه : بگو - اى محمّد - زنده مىكند آن استخوانها را كسى كه اوّل مرتبه آنها را آفريده ، آيا كسى كه آفريده باشد چيزى را كه نبوده عاجز خواهد بود از اعاده كردن آن « 8 » بعد از آنى « 9 » كه كهنه شده باشد ؟ بلكه در نزد شما انشا نمودن چيزى كه نبوده دشوارتر مىنمايد از اعادهء چيزى كه بوده باشد . پس فرمودند كه : زنده خواهد كرد استخوانها را كسى كه پيدا كرده است از براى شما از درخت سبز آتش را ، پس از آن آتش چيزها را مىافروزيد .
مراد آن است كه « 10 » هرگاه خداى تعالى آتش گرم پنهانى « 11 » را
[ m . b 12 ]
از درخت سبز تَر « 12 » بيرون آورده « 13 » ، پس به شما شناسانده كه بر اعادهء چيزى كه كهنه شده باشد قادرتر خواهد بود .
هامش
( 1 ) . مردگان /s aمشركان .
( 2 ) . كافر /s aكافران .
( 3 ) .a s- نموده .
( 4 ) . يس : 78 .
( 5 ) . عجيبى /sعجبى .
( 6 ) . و /aكه .
( 7 ) . يس : 79 و 80 .
( 8 ) .s- آن .
( 9 ) . آنى /s aآن .
( 10 ) .m- كه .
( 11 ) . پنهانى /sپنهان .
( 12 ) .a- تَر .
( 13 ) . آورده /s aآورد .