بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ »
« 1 » يعنى به حقّ وقت عصر قسم كه آدمى در زيانكارى است ، مگر كسانى كه ايمان آوردهاند و عمل صالح كردهاند و با يكديگر وصيّت به حقّ و به صبر نمودهاند . و در اين آيه چهار شرط ذكر شده .
و در موضعى كه اكتفا به يكى شده شرطى است كه جامع است ، چنانچه فرموده :
« إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ »
« 2 » يعنى رحمت خدا نزديك است به نيكوكاران . و نيكويى كردن جامع جميع شرطهاست و هركه تتبّع « 3 » قرآن كند تمامى آن را از اوّل تا آخر چنين مىيابد .
و هركه اين را بفهمد سزاوار است كه حال او « 4 » ترس و اندوه باشد و از براى اين است كه گفته شده : هيچ بندهاى صبح نمىكند كه تلاوت قرآن كند و ايمان به آن آورده باشد مگر آنكه اندوه او بسيار و فرح او كم و گريهء او بسيار و خندهء او كم و تعب و شغل او بسيار و راحت و بيكارى او كم شود .
و متأثّر شدن بنده به تلاوت آن است كه بگرداند خود را به صفت آيهاى كه خوانده شده ؛ پس در نزد آيهء « 5 » تهديد به عذاب و مقيّد گردانيدن آمرزش به شرطها كوچك گردد از ترس خدا گويا نزديك است كه بميرد . و در نزد ذكر توسعهء الهى بر بندگان و وعدهء آمرزش شكفته شود گويا از خوشى پرواز مىكند . و در نزد ذكر صفات و اسماى « 6 » خدا از راه افتادگى از براى بزرگى آن و « 7 » دريافت عظمت آن سر به پيش افكند . و در نزد ذكر كردن كافران چيزى را كه بر خدا محال است - مانند آنكه خدا ولد و زن دارد - آواز را پست سازد و شكستگى در باطن به هم رساند از براى حيا از زشتى
هامش
( 1 ) . عصر : 1 - 3 .
( 2 ) . اعراف : 56 .
( 3 ) . تتبّع /aمتتبّع .
( 4 ) .a+ به .
( 5 ) .a s- آيهء .
( 6 ) . اسماى /aاسمهاى .
( 7 ) .a- و .