فصل
[ علمى كه مقصود از آن عمل است ]
و امّا علمى كه مقصود از آن عمل است تا « 1 » عمل به آن علم وسيلهء علم مقصود لِذاته شود بر دو قسم است : يكى علم اخلاق و ديگرى علم شرايع و احكام .
و علم اخلاق عبارت است از علم به احوال قلب از خصلتهاى پسنديده و نا « 2 » پسنديدهء آن .
امّا خصلتهاى پسنديده مثل صبر و شكر و ترس خدا و امّيد به آن و تسليم و رضا و زهد و تقوا و قناعت و سخاوت و عفو و احسان و حسن ظنّ به مردمان و حسن معاشرت با ايشان و اداى امانت و صدق و اخلاص و دانستن قدر نعمتهاى خداى عزّ و جلّ بر بندگان در همهء حالات .
و بدان كه معرفت به حقيقت احوالات مذكوره و حدّ آنها و اسبابى كه به آنها كسب احوالات بشود و ثمرهء آنها و علاماتى كه دلالت بر آنها كند و علاج تقويت آنچه از اين خصال ضعيف باشد همگى داخلِ علم آخرت است .
و امّا خصلتهاى ناپسنديدهء قلب مانند ترسِ پريشانى و ناراضى بودن به تقديرات الهى و بدخواهِ مسلمانان بودن و كينه و حسد و اظهار خلاف آنچه در دل باشد و طلب علوّ بر مردمان و محبّت به مدحهاى ناشايست و محبّت
[ m . a 6 ]
به طول عمر از براى تمتّع از دنيا برداشتن و كبر و ريا و غضب و از حقّ ننگ داشتن و دشمنى نمودن به ظاهر و به باطن و طمع و بخل و رغبت در دنيا و خود را از همه بلندمرتبهتر و شريفتر شمردن و زيادتىِ نشاط و سركش شدن به وفور نعمتها و تعظيم اغنيا از راه مال و خوارى به فقرا و فخر كردن و به خود باليدن و به چيزهاى نفيس رغبت و مباهات نمودن و ميل از حقّ كردن و اهتمام ورزيدن در كارهاى بىفايده و خواهش به
هامش
( 1 ) . تا /aيا .
( 2 ) .s m- پسنديده و نا .