قسم دوم : آن است كه ورود آن مربوط به اختيار بنده نيست امّا اختيارى در دفع آن دارد ، مثل آنكه به قول يا به « 1 » فعل آزارى به كسى برسد يا جنايتى بر وى واقع شود خواه در نفس و خواه در مال ، و صبر بر آنْ آن است كه ترك انتقام كند . خداى عزّ و جلّ بر سبيل حكايت فرموده :
« وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ »
« 2 » يعنى صبر مىكنيم « 3 » بر آزارى كه به ما رسانيدهايد . و بايد كه توكّل كنند بر خدا توكّلكنندهها .
و نيز فرموده :
« وَ اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا »
« 4 » يعنى صبر كن بر آنچه مىگويند و كناره گير از ايشان كناره گرفتن خوبى .
و نيز فرموده :
« وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ »
« 5 » يعنى البته مىشنويد از اهل كتاب و از مشركان « 6 » سخنانى كه بسيار آزرده مىشويد و اگر صبر كنيد و « 7 » از خدا بترسيد « 8 » به درستى كه اين از كارهاى نكوست « 9 » .
و حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمودند : پيوند كن « 10 » با هركه از تو كناره كرده باشد . و عطا كن به هركه تو را محروم كرده باشد . و عفو كن از هركه ستم به تو كرده باشد « 11 » .
قسم سيُم : آن است كه اوّل و آخر آن در تحت اختيار بنده نيست ، مانند مصيبتها مثل مرگ عزيزان و تلف شدن اموال و بيمار شدن و امثال اينها ، و اين صبرى است كه منشأ آن يقين است . حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمودند : خداوندا ! از تو سؤال مىكنم آن
هامش
( 1 ) .a- به .
( 2 ) . ابراهيم : 12 .
( 3 ) .a s+ ما .
( 4 ) . مزمّل : 10 .
( 5 ) . آل عمران : 186 .
( 6 ) .s+ به .
( 7 ) .a- و .
( 8 ) .s a+ كه .
( 9 ) . نكوست /s aنيكوست .
( 10 ) . كن /s aبكن .
( 11 ) . الكافي 2 : 107 ح 2 . الخصال : 125 . أمالي الطوسي : 644 ضمن ح 23 .