اصل هر شرفى است قيمتى و اصل هر مرتبهاى است كه بلند باشد . و اگر تواضع را زبانى مىبود كه مردم مىفهميدند هرآينه بيان مىكرد از براى مردم حقيقت آنچه از عاقبت چيزها پنهان است .
و تواضع آن است كه از براى خدا و در راه خداى عزّ و جلّ باشد ، و آنچه غير از اين دو باشد مكر و فريب است . و هركه از براى خدا تواضع كند خداى تعالى او را بر بسيارى از بندگان بلند مرتبه مىگرداند .
و اهل تواضع علاماتى چند مىدارند كه فرشتههاى آسمان و عارفان روى زمين آن علامتها را مىشناسند . در قرآن مجيد واقع شده :
« وَ عَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ »
« 1 » يعنى بر اعراف مردانى هست كه هركسى را به علامت مىشناسند .
و اصل تواضع از بزرگ شمردن خدا و هيبت از او داشتن و او را عظيم دانستن ناشى مىشود . و هيچ عبادتى نيست كه خداى تعالى او را بپسندد و قبول كند مگر آنكه باب آن عبادتْ تواضع است . و حقيقت تواضع را نمىدانند مگر بندگان مقرّب كه هميشه خدا را به يگانگى مىپرستند . در قرآن مجيد وارد شده :
« وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً »
« 2 » يعنى بندگان خدا آن جماعتند كه بر روى زمين به آهستگى مىروند و اگر جماعت نادانان با ايشان گفتگو كنند تسليم و بردبارى مىكنند .
و خداى عزّ و جلّ بهترين خلايق و برگزيدهء مردم را كه حضرت محمّد صلى الله عليه و آله باشد امر به تواضع فرموده ، چنانچه گفته :
« وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ »
« 3 » يعنى تواضع كن از براى هر كسى كه تابع تو شده از مؤمنان . و تواضع مزرعهء افتادگى و شكستگى ظاهر و باطن است و مزرعهء ترس و حياست از خداى تعالى . و اين خصال
هامش
( 1 ) . اعراف : 46 .
( 2 ) . فرقان : 63 .
( 3 ) . شعراء : 215 .