است تقريبا همان قبائل سال نهم هجرى بودند كه نسبتا به مكه و مدينه نزديك بودند . « 1 »
در مناطق دور از مركز ، واليان مسلمان ضامن وصول زكات هم بودند و احتمالا زكات را ناهمگون و اختيارى مىگرفتند . « 2 » انزجار پنهانى از اداى اين ماليات بعد از رحلت پيامبر ظاهر شد ، زيرا بسيارى از قبايل مورد اعتماد جانشينى ابو بكر را پذيرفتند ، امّا از پرداخت زكات امتناع كردند . ابو بكر با وجود موقعيت متزلزل خويش بلافاصله در اين رابطه موضع سرسختى اختيار كرد . عمر ، ابو عبيده و سالم مولاى ابو حذيفه ، از او تقاضا كردند كه زكات آن سال را لغو كند و با قبائل وفادار به اسلام با مدارا رفتار شود تا از حمايت آنان براى مبارزه با كسانى كه اسلام را ترك كردهاند برخوردار شود . « 3 » ابو بكر هر گونه مصالحه درباره زكات را رد كرد و آن را ميزان وفادارى قبائل به اسلام قرار داد . او حتى پا را از حدى كه محمد صلّى اللّه عليه و آله تعيين كرده بود فراتر گذاشت و تأكيد كرد كسانى كه زكات را پرداخت نكنند بايد آنان را مرتد شمرد و مانند كسانى كه از دين برگشتهاند يا هرگز دين را نپذيرفتهاند با آنان جنگيد . رفتار ابو بكر در اين سخن كه در منابع به او منسوب شده است به خوبى خلاصه مىگردد « حتى آنها كه از دادن يك بند ريسمان كه به پيامبر پرداخت مىكردند خوددارى كنند ، من براى گرفتن آن با آنها جنگ خواهم كرد » .
براى فقيهان مسلمان بعدى تبيين و توجيه رفتار ابو بكر بسيار دشوار بود . از عمر نقل شده كه او حق خليفه براى جنگ كردن با قبائل را زير سؤال برد . چرا كه پيامبر فرموده است : « من مأمور شدم تا وقتى مردم لا إله الا الله را نگفتهاند با آنها بجنگم . و چون اين را گفتند خود و اموالشان در امان هستند . » « 4 » بعضىها فكر كردند كه ابو بكر مطابق حديثى عمل كرده است كه در آن محمد صلّى اللّه عليه و آله به عامل زكات خود كه از جانب يك باديهنشين دست خالى برگشته بود فرمود « نزد او برگرد ؛ اگر او به تو زكات پرداخت نكرد سر او را
هامش
( 1 ) تاريخ اسلام ، ج 2 ، بخش 1 ، ص 575 - 676 .
( 2 ) براى فهرست واليان در زمان رحلت محمد صلّى اللّه عليه و آله به نقل سيف بن عمر رك : همان ، ص 569 - 570 ، براى نجران يك عامل جداگانه براى دريافت زكات معرفى شده است . زكات در اين مناطق دور از مركز بجاى اينكه به مدينه ارسال شود شايد در همان محل مصرف مىگرديد .
( 3 ) همان ، ص 572 - 573 .
( 4 ) شوفانى ، ردّه ، ص 102 . براى مطالعه تفصيلى درباره اختلاف نظر رفتار ابو بكر در اين رابطه رك : كيستر . « . . .
الّا بحقّه »