محمد صلّى اللّه عليه و آله در محرم سال 9 هجرى به ميان چند قبيله در حجاز و شمال و شرق اعزام شده بودند آورده است ، از اين نكته برداشت مىشود كه در ابتدا فقط از چند قبيله مورد اعتماد درخواست زكات شده بود .
تعدادى از عاملان زكات از همان قبيلهاى بودند كه به آنجا اعزام شده بودند ، و اين هم واضح نيست كه ميزان زكات در چه حدّى تعيين شده بود . « 1 » در ايام حج اواخر سال نهم هجرت سورهء برائت نازل شد كه در آن آمده بود كه از اين به بعد از بتپرستان حمايت نخواهد شد و مسلمانان به آنها حمله خواهند كرد تا وقتى كه آنها توبه كنند . البتّه كسانى كه با پيامبر پيمان عدم تعرض بسته بودند و در طول مدت به پيمان خود وفادار ماندند از آن استثنا بودند . و تا انقضاى وقت به اين پيمانها عمل خواهد شد . فشار بر اعراب براى تسليم شدن در برابر اسلام افزايش يافت ، ليكن استثنا كردن همپيمانان نشان مىدهد كه محمد صلّى اللّه عليه و آله هنوز آماده نبود كه اسلام را بر تمامى آنها تحميل كند .
احتمالا اجراى حكم زكات هم از جانب محمد صلّى اللّه عليه و آله در آخرين سال حيات خود با احتياط و بصيرت عملى شد . خبرى هم در دست نيست كه عليه بعضى از قبائل كه زكات پرداخت نكردند [ از جانب پيامبر ] اعمال زور شده باشد .
اهميت پرداخت زكات براى قبائل عرب بدون ترديد غير از ديگر واجباتى بود كه از جانب اسلام قبلا اعمال مىشد . بر خلاف اداى فريضه نماز ، روزه ، شركت دستهجمعى در جهاد و دادن داوطلبانه خيرات كه در ايام نخستين قرآن و محمد صلّى اللّه عليه و آله آن را خواسته بودند ، زكات بالقوه به معناى تسليم شدن قبيلهاى بود و پذيرفتن عامل زكات با اختيارات بازرسى و اظهار درباره املاك شخصى و نيز واليان با اختيار تنبيه كردن اتباع متمرد ، پذيرفتن سلطه يك والى يا حكومت چيزى بود كه قبائل هميشه با آن شديدا مخالفت مىكردند . ترس از پذيرفتن سلطه حكومت بدون ترديد در گسترش جنبشهاى عليه اسلام در سال آخر زندگى محمد صلّى اللّه عليه و آله نقش داشته است .
محمد صلّى اللّه عليه و آله در آغاز ماه محرّم سال يازدهم هجرى ، دو ماه قبل از رحلت خود مجددا عاملان زكات سال جديد را به قبائل اعزام كرد . قبائلى كه در اين روايت نامشان آمده
هامش
( 1 ) شواهدى موجود است كه جزئيات نرخ زكات كه از جانب شريعت اسلام تصريح شده ، قبل از ابو بكر اعلام نشده بود . رك : شناخت « زكات » ، دائرة المعارف اسلام .