ابو الفضل عباس بن محمد علوى و بخش زيادى از تفسير ابو جارود كه ابو الفضل آن را بدان ضميمه كرده و با رواياتى از پيش خود تكميل نموده است . او براى اين تفسير مقدمهاى نوشته و در آن مختصرى از روايات منسوب به امير مؤمنان عليه السّلام دربارهء آيات قرآن را آورده است و صاحب تفسير منسوب به نعمانى نيز - چنانكه گذشت - آن را شرح و بسط داده است .
ابو الفضل علوى رواياتى را كه از امام صادق عليه السّلام در تفسير قرآن نقل كرده از استاد خود قمى برگرفته و تفسير ابو جارود را كه از امام باقر عليه السّلام روايت شده به آن منضم ساخته و براى تكميل فايدهء كتاب ، رواياتى ديگر از مشايخ روايى خود را به اين مجموعه افزوده است . بنابراين ، تفسير قمى آميزهاى است از روايات قمى و ابو جارود و روايات ديگرى كه خود ابو الفضل آنها را روايت كرده است .
از آنچه گفتيم روشن مىگردد كه اين تفسير - به شكل موجود - ساختهء ابو الفضل علوى است . با اين حال او بدان جهت كه در روايات اين تفسير ، بيشتر از استادش قمى بهره برده ، كتاب را به او نسبت داده است . محقق تهرانى مىگويد : « تصرف ابو الفضل - مربوط به قسمت عمدهء قرآن يعنى - از آغاز سورهء آل عمران تا آخر قرآن است » . « 1 » اين تفسير با اين عبارت آغاز مىشود : « ابو الفضل عباس بن محمد بن قاسم بن حمزة بن موسى بن جعفر عليه السّلام براى من روايت كرد كه :
ابو الحسن على بن ابراهيم براى ما حديث گفت . . . » . گويندهء جملهء « براى من روايت كرد » چه كسى است ؟ و ابو الفضل عباس علوى - كه از استاد خود قمى روايت كرده است - كيست ؟
پس در اينجا دو شخص مجهولند 1 . كسى كه از ابو الفضل علوى روايت كرده است « 2 » 2 . خود ابو الفضل ؛ چون هيچيك از صاحبان كتب تراجم از او به مدح يا
هامش
( 1 ) . الذريعه ، ج 4 ، ص 302 و 303 .
( 2 ) . استاد سيد موسى زنجانى - از دانشمندان معاصر - احتمال داده است گويندهء « حدثنى : براى من حديث گفت » شخصى به نام على بن حاتم فرزند ابو حاتم قزوينى باشد كه از افراد ضعيف الحال ، بسيار روايت كرده است ؛ زيرا تمامى آنان كه وى از ايشان روايت كرده است جزو اسناد اين تفسيرند ؛ لذا به نظر مىرسد كه راوى اوّلى اين تفسير از ابو الفضل ، همين على بن حاتم ضعيف الحال و سست روايت باشد .