قرآن پرداختهاند ، از قلم افتادن بخشى از كلمات و آيات قرآن را در پى داشته است ؛ بويژه آنكه احاطه بر همهء قرآن براى آن كس كه در زمان حيات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله قرآن را به طور كامل گردآورى نكرده امكان نداشته است » . « 1 »
البته ما مراحل سهگانهء جمع قرآن را از دوران رسالت تا دورهء يكدست شدن مصاحف - در عصر عثمان - به تفصيل بيان كرديم و يادآور شديم كه دو مرحله از آن ، در حيات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله انجام يافته بود : 1 . تأليف كلمات ؛ 2 . تنظيم آيات . تنها ، ترتيب سورهها پس از وفات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله انجام گرفت و اينكار به هيچوجه مستلزم تغيير در كلمات قرآن و آيات آن نبوده است . « 2 »
« سوم آنكه ، دستاويزى كه عامه در توجيه روايات تحريف تراشيدهاند ؛ مبنى بر اينكه مقصود از آنها ، آيات منسوخ التلاوه است ، سخنى لغو و باطل است ؛ زيرا در آن روايات تصريح شده است كه بسيارى از تحريفها به دست خود عثمان و در دورهء او انجام گرفته است » . « 3 »
قبلا گفتيم كه اين گونه روايات از بافتههاى حشويه است و از روى غفلت در كتب حديثى عامه وارد شده و در عالم اعتبار كاملا بىاساس است . « 4 »
« چهارم آنكه ، امام على عليه السّلام مصحفى ويژه داشته است كه بايستى با ديگر مصاحف مخالف بوده باشد » . « 5 »
آرى ، مصحف آن حضرت در نظم و ترتيب و در داشتن شرح و تفسير در حاشيه ، - چنان كه شرح آن گذشت - با ديگر مصحفها تفاوت داشته است . « 6 »
« پنجم آنكه ، عبد اللّه بن مسعود نيز مصحفى مخصوص داشته است » . « 7 »
تفاوت مصحف ابن مسعود با ديگر مصاحف ، در قرائت اوست ؛ زيرا او در مصحف خود ، گاه زيادتهايى تفسيرى آورده و به هدف روشن ساختن مواضع
هامش
( 1 ) . همان ، ص 104 - 96 .
( 2 ) . ر . ك : التمهيد ، ج 1 ، ص 271 به بعد .
( 3 ) . ر . ك : فصل الخطاب ، ص 120 - 105 .
( 4 ) . به گفتار پيشين كه در رابطه با حشويه و موضع ايشان دربارهء مسألهء تحريف است مراجعه كنيد .
( 5 ) . فصل الخطاب ، ص 134 - 120 .
( 6 ) . ر . ك : التمهيد ، ج 1 ، ص 295 - 292 .
( 7 ) . فصل الخطاب ، ص 143 - 135 .