استاد رحيم ، محقق كتاب دبستان المذاهب مىگويد : « مطالبى كه مؤلف دبستان دربارهء اديان و مذاهب ، طرح و در آن زمينهها بحث كرده است ، بيشتر جنبههاى عوامانهء آن اديان و فرق است كه از زبان عامهء معتقدان اديان و مذاهب شنيده و با چيرهدستى سرهم كرده است . مؤلف دبستان براى فراهم آوردن مطالب تأليفش به جمع چرسيان و بنگيان درمىآيد و آنچه را كه در عالم وهم و خيال بر زبان ايشان مىرود بهعنوان اصول اعتقادى آيين آنان رقم مىزند . او ضمن مسافرتهاى خود ، در راهپيمايىهاى طولانى و ملالآور - براى وقتكشى - با همراهان ، قاطرچى ، حمّال ، درويش ، قهوهچى ، فروشنده ، دورهگرد ، زاير و جز آن به گفتوگو مىپردازد و آنچه را از آنان مىشنود بهعنوان عقيده و باور معتقدان فلان دين و آيين ثبت و ضبط مىكند . . . من گمان مىكنم برخى افراد كه شوق او را به شنيدن مطالب و مباحث بديع و غريب دربارهء اديان و مذاهب ، تشخيص مىدادند ، براى آنكه شايد از طرف او به نوايى برسند ، آن اديان و مذاهب و مطالب مذكور را جعل و براى مؤلف دبستان نقل مىكردهاند و او سادهدلانه - و عوامانه - آنها را باور و به نام همان شيّادان و جاعلان بهعنوان معتقدان به آن اديان ثبت كرده است » . « 1 »
نويسندهء اين كتاب كيست ؟
سرجان ملكم در كتاب خود تاريخ ادبيات ايران « 2 » او را محسن كشميرى متخلّص به « فانى » دانسته است و در كتاب ايضاح المكنون فى الدليل على كشف الظنون « 3 » موبد شاه « 4 » هندى معرفى شده است . ملا فيروز در حاشيهء كتاب دساتير « 5 » او را مير ذو الفقار على اعلام داشته است . آخرين نظريهاى كه محققان به آن دست يافتهاند اين است كه او موبد كيخسرو اسفنديار از فرزندان آذر كيوان ، بنيانگذار فرقهء كيوانيه در هند در دورهء اكبر شاه تيمورى ( 963 - 1014 ) بوده است . مؤلف در اواسط
هامش
( 1 ) . دبستان المذاهب ، ج 2 ، ص 126 و 129 ( بخش تعليقات ) . اين مطلب از متن فارسى كتاب دبستان المذاهب منعكس شده است . ( مترجم ) .
( 2 ) . ج 1 ، ص 59 .
( 3 ) . ج 3 ، ص 442 .
( 4 ) . موبد ، عنوانى است كه در اصطلاح زردشتيان بر پيشوايان دينى اطلاق مىگردد .
( 5 ) . ص 221 .