خود ، آنان كه اسرائيل را بنيان نهادند مانند شدهايم » . پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « قسم به آن كه جانم در دست اوست ، شما از ايشان پيروى خواهيد كرد ؛ حتى اگر كسى از ايشان به لانهء سوسمارى پا نهد شما نيز چنين خواهيد كرد » . « 1 »
از ابو سعيد خدرى روايت شده كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « همانگونه كه امتهاى پيش از شما رفتار كردهاند ، رفتار خواهيد كرد » . گفتند : يا رسول اللّه مقصود شما فارس و روم و اهل كتاب است ؟ فرمود : « آيا مردم غير از ايشانند » . « 2 »
على عليه السّلام فرمود : « در پى نشانهاى آشكار ره خواهيد پيمود و سخنانى مانند گفتههاى پيشينيان خود خواهيد گفت » . « 3 » همچنين مىفرمايد : « روزگار با امروزيان همان مىكند كه با گذشتگان كرده است » . در جايى ديگر مىفرمايد : « فرجام كار دنيا چون آغاز آن است ؛ امور آن هم رنگ و نشانههاى آن پديدار است » . « 4 »
اين ، حقيقتى مسلّم است ؛ مادامى كه انسان داراى طبيعتى واحد و خواهشها و اميال و درخواستهاى يكسان است ، اول و آخر آن يكى است و از آن گريز نيست .
بايد گفت اين سخنان بهمعناى جبر در مسير حيات نيست ؛ بلكه حكايتى از استعدادها و قابليتهاى نهفته آدمى است كه انسان به - واسطهء - هويت ذاتى خود آن را به دوش مىكشد ؛ طبيعتى كه شايستگى تربيت صحيح و رهنمونى به سوى نشانههاى صلاح و سداد را دارد و اگر اين طبيعت اولى و فطرت آدمى نبود تعليمات پيامبران هدر مىرفت و تشريع شرايع و استوارى قوانين لغو و بيهوده مىنمود ؛ پس ، از اقتضاى طبيعت آدمى و رويكرد چنين عرضهاى ، گريز نيست .
آيهء 119 سوره هود - آنجا كه مىفرمايد :
« إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ »
- به همين حقيقت اشارت دارد . پس مقصود از تشابه امتها ، مشابهت در اصول و قواعد حيات اوليه است ، نه ويژگىهاى معيشتهاى مردم و شيوههاى حيات كه با شرايط مخصوص هر زمان متناسب بوده و مادامى كه عوامل زمانى و مكانى دگرگون مىشود ، تكرار آن ممكن نيست .
پس بسيار خامانديشى است كه كسى گمان برد مقصود از تشابه امتهاى پيشين
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 5 ، ص 49 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 183 .
( 4 ) . همان ، خطبهء 157 .