همان انسان ديروز است ؛ چنان كه انسان فردا همين انسان امروز است ، بىآنكه در ويژگىهاى ذاتى و پايدار كه مايهء يكسانى او در تصرفات اوست ، تفاوتى پديد آمده باشد .
خداوند مىفرمايد :
« وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ ؛
« 1 » اينان همواره در اختلافند ؛ جز آنكه پروردگار تو بر ايشان رحمت آورد و براى رحمت نيز ايشان را آفريد و كلمهء خداى تو - به تمامى - تحقق خواهد يافت » .
خداوند دربارهء تشابه حيات آدمى در زمينهء تصرفات جاهلانهء ديروز و امروز او مىفرمايد :
« كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَ أَكْثَرَ أَمْوالًا وَ أَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَ خُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا ؛
« 2 » به سان آنان كه پيش از شما بودند ، در نيرو از شما قوىتر و در مال و فرزند از شما بيشتر ؛ ايشان بهرهء خود را برگرفتند ؛ چنان كه شما بهرهء خويش گرفتيد ، همانگونه كه پيشينيان بهرهء خويش بردند ، و شما مانند كسانى كه فرو رفتند فرو رفتيد » .
در جاى ديگر مىفرمايد :
« ما يُقالُ لَكَ إِلَّا ما قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ ؛
« 3 » به تو جز آنچه به پيامبران پيش از تو گفته شده است گفته نمىشود » .
نيز مىفرمايد :
« بَلْ قالُوا مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ ؛
« 4 » بلكه مانند آنچه پيشينيان مىگفتند سخن مىرانند » .
همچنين مىفرمايد :
« وَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْ لا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ ؛
« 5 » آنان كه جاهلند مىگويند چرا خداى با ما سخن نمىگويد يا بر ما نشانهاى نمىنمايد ؛ كسانى كه پيش از ايشان بودند [ نيز ] چنين سخنى داشتند ؛ قلبهاى ايشان باهم شباهت بسيار دارند » . آيات ديگرى نيز تصريح مىكنند كه تاريخ تكرار مىشود و امتها - ى ديروز و امروز - در آفرينش خود چه بسيار باهم شبيهاند .
ابن عباس مىگويد : « امشب چه بسيار با شب پيشين شبيه است . ما به پيشينيان
هامش
( 1 ) . هود 11 : 118 و 119 .
( 2 ) . توبه 9 : 69 .
( 3 ) . فصّلت 41 : 43 .
( 4 ) . مؤمنون 23 : 81 .
( 5 ) . بقره 2 : 118 .