پاورقى شماره ( 19 )
مسئل الامر بين الامرين
حسن وشا مىگويد : از حضرت امام رضا ( عليه السلام ) پرسيدم كه آيا خداوند تمام امور و كارها را به بندگان خويش تفويض و واگذار نموده است ؟ فرمود : نه ، خداوند برتر از آن است كه امور خلقت را به مردم وا بگذارد . گفتم : پس خداوند در كارها و اعمال مردم دخالت مىكند و آنان را بر گناهان مجبور مىسازد ؟ امام جواب داد : نه ، بلكه خداوند دادگر ، داناتر و عادلتر از آن است كه مردم را به گناه وا بدارد ، سپس اضافه نمود كه خداوند فرموده است : اى فرزند آدم ! من به اعمال نيك تو از تو نزديكترم زيرا همه آنها را با نيرو ، توفيق و وسايل لازمى كه من در اختيارت گذاشتهام ، انجام دادهاى و به اعمال زشت و گناهانت از من اولاتر و سزاوارترى . « 1 »
هامش
( 1 ) - وافى 1 / 119 : از اين روايت چنين بر مىآيد كه در اعمال و افعال بشر نه جبرى وجود دارد كه در انجام آن مجبور و بىدخالت باشد و نه تفويض كه در انجام آن كاملًا مستقل باشد و خداوند در آن بىاثر و بىدخالت باشد . بلكه راه سومى در اين مورد وجود دارد و آن اينكه : در افعال و اعمال بشر ، هم خداوند دخالت دارد كه نيرو ، اراده ، اختيار ، توفيق عمل و ديگر مقدمات و وسائل لازم را در اختيار بشر مىگذارد وهم خود بشر در اعمال خويش دخالت دارد كه همه آن را با اراده و اختيار خود انجام مىدهد و كنندهء كار هم اوست .
منتها همانطور كه در روايت مذكور آمده است ، تأثير و دخالت خداوند مهربان در عبادات و اعمال نيك بشر بيشتر است تا دخالت وى در گناهان زيرا در اعمال نيك علاوه بر اراده و نيرو ، ديگر وسائل لازم را نيز فراهم مىسازد و توفيق عمل هم عنايت مىفرمايد . تشويق و راهنمايى نيز مىكند ولى در گناهان و معاصى تنها نيرو و اختيار داده است و آن هم به اين صورت كه خداوند اين نيرو و اختيار را به بشر داده است تا در مسير خير به كار برد و اگر اعمال زشت انجام مىدهد و يا افساد مىكند ، از نعمتهاى الهى سوء استفاده كرده است .
اين است يكى از معانى سخن معروف « لاجبر و لا تفويض بل امر بين الامرين » يعنى ، در اعمال بشر نه جبر است و نه تفويض بلكه راه سومى وجود دارد . . مترجم