بررسى دلائل اشاعره به وجود كلام نفسى
اشاعره يعنى طرفداران « كلام نفسى » در اثبات آن به دلائلى چند استناد و استشهاد مىكنند كه اينك ما آنها را در اينجا مطرح و بررسى مىكنيم :
1 - مىگويند : هر متكلم و گويندهاى قبل از سخن گفتن ، كلام خويش را در نفس و درون خود مرتب و منظم مىكند آن گاه سخن مىگويد و كلامش را به وجود مىآورد و اين كلام لفظى و خارجى از وجود همان « كلام نفسى » كه در درون و ذهن گوينده وجود دارد ، كشف و حكايت مىكند . اين مطلبى است وجدانى كه هر گويندهاى وجداناً آن را در نفس خود احساس مىكند و « اخطل » شاعر معروف عرب نيز در شعر خود به اين حقيقت اشاره كرده و مىگويد :
انَّ الْكَلامَ لَفِى الْفؤادِ وَ انَّما جُعِلَ الّلِسانُ عَلَى الْفُؤادِ دَليلًا
« راستى ، كلام شخص در دل او است و اين زبان ، مترجم و نشان دهندهء آن است . »
پاسخ : از آنچه در پيش گفتيم ، پاسخ اين دليل ، به خوبى روشن گرديد كه تصوير و ترسيم كلام در دل ، همان تصوير و حضور سخن در ذهن گوينده است كه از آن به وجود ذهنى تعبير مىكنند و به تمام افعال اختيارى انسان عموميت دارد و اختصاص به كلام ندارد زيرا هر نويسندهو نقاش هم ناچار است كه عمل خويش را قبل از انجام آن ، در ذهن خود تصور كند و آن گاه به اقدام آن بپردازد ، پس اين گفتار