هم مىكند يا نه ؟ عدهاى از اصحاب ما خطا و اشتباه در اجتهاد را براى پيامبر ( صلى الله عليه و آله و سلم ) جايز و روا نمىدانند ولى اكثر آنها يعنى پيروان حديث ، حنبلىها ، جبائىها و گروهى از معتزله ، امكان خطا و اشتباه را براى پيامبر ( صلى الله عليه و آله و سلم ) پذيرفتهاند ، ولى بدين شرط كه وى در اين اشتباه و خطا استمرار نداشته باشد .
آمدى ، در اين جا اضافه مىكند كه به نظر ما حق با اينها است . « 1 »
آخرين نتيجه :
از همهء آنچه گفتيم بر مىآيد كه آيه متعه نسخ نگرديده و حكم آن هنوز هم ثابت و پابرجا است و تحريم عمر و پيروانش ، اجتهاد در مقابل نص و مخالفت صريح با كتاب خداست ، چنآنچه گروهى از آنان بر اين حقيقت اعتراف دارند .
ولى چه بايد كرد ، به عقيدهء اينان پيروى نمودن از روش خلفا مانند پيروى كردن از روش رسول اكرم ( صلى الله عليه و آله و سلم ) لازم و واجب مىباشد . « 2 »
بههر صورت بهترين سخن در اين موردهمان است كه عبدالله فرزند عمر گفته است : آيا گفتار پيامبر شايست تبعيت است يا سنت عمر ! !
و باز بهترين جمله همان است كه خود شيخ محمد عبده در تفسير المنار در ذيل آى « الطلاقُ مرتان . . . » آورده است . « 3 »
هامش
( 1 ) . مدرك سابق ، 290
( 2 ) . حاشيهء فقى بر منتقى ، 2 / 519
( 3 ) در بخش تعليقات در تعليق شمار 2 نظر عبده را دربار سهطلاق مطالعه فرماييد .