و آن ديگرى اندك اندك كم مىشود و ديگرى آرام آرام افزوده مىشود تا اينكه هر كدام در فزونى و كاستى به منتها درجهء خود برسند . اگر يكى از آن دو ناگهان وارد ديگرى مىشد باعث بيمارى و زيان اجسام و ابدان مىگشت . اين امر مانند آن است كه يكى از شما ناگهان از حمام داغ و پر حرارت وارد منطقهاى سرد و يخزده گردد . بىترديد اين امر باعث زيانى عظيم و بيمارى بر جسم او مىشود .
پس اگر خداى جلّ و علا چنين تدبير فرموده كه سرما و گرما بتدريج و اندك اندك وارد گردند به خاطر حفظ صحت و سلامت موجودات است . اگر تدبير و حكمتى در كار نيست پس چرا ناگهانى وارد نمىشوند بلكه آرام آرام مىآيند و مىروند تا همه چيز سالم بماند ؟
اگر كسى بگويد : اين تدريجى بودن ورود و خروج دما به خاطر تدريجى و آرام بودن سير خورشيد و بلندى و كوتاهى فاصله آن با زمين است ، بايد از او پرسيد : چرا حركت خورشيد و زمين و فاصله اندك و زياد آنها اين گونه آفريده شده ؟ اگر دليل تدريجى بودن تابش نور خورشيد فاصله مغرب و مشرق دانسته شود بايد علّت اين امر را نيز پرسيد . هر چه پاسخ دهد همواره اين پرسش نيز مطرح است كه چرا چنين است ؟ تا به تدبير و هدفمندى جهان هستى برسيم .
اگر حرارت نبود ، ميوههاى سخت و تلخ ، نرم و رسيده نمىشد تا تر و خشكشدهاش خورده شود . . . اگر سرما نبود كشتزار اين گونه جوانه نمىزد و حبوبات ، غلات و روزى آدمى را بر نمىآورد و آنقدر به دست نمىآمد كه باز در زمين بپاشند و برويانند .
نمىبينى كه سرما و گرما با آن همه سود و مصلحت باز بدن را به درد مىآورند ؟ در اين امر براى كسى كه بينديشد درس عبرت نهفته است و دليلى است
التوحيد ( شگفتيهاى آفرينش ) ( فارسى ) — صفحة 128
مساهمون: المفضل بن عمر الجعفي
ص١٢٨