تخيير 2 - تدبيج 3 - تمزيج 4 - استقصا 5 - بسط 6 - هجاء در مقام مدح 7 - عنوان 8 - ايضاح 9 - تشكيك 10 - انحراف و انتقال 11 - شماتت 12 - تهكّم 13 - تندير ( نادرهگويى ) 14 - اسجال بعد المغالطه 15 - فرائد 16 - إلغاز و تعميه 17 - تصرّف 18 - نزاهت 19 - تسليم 20 - افتنان 21 - مراجعه 22 - سلب و ايجاب 23 - ابهام 24 - قول به موجب 25 - حصر جزئى و الحاق به كلّى 26 - معارضه « 2 » 27 - مناقضه 28 - انفصال 29 - ابداع 30 - حسن خاتمه .
آنگاه پس از آن در مقدّمه مىگويد « 1 » : « و آن بابها را به بابهاى پيشين ملحق نمودم ، پس بابهاى كتاب صد و بيست باب شد » در صورتى كه همه ابواب كتاب صد و بيست و دو باب مىشود ، و شايد او دو باب اجدابى را - كه مؤلّف نام آن دو را تغيير داد و معناى آنها را باقى گذاشت - به حساب نياورده است « 3 » ، آنگاه اين بابها را به دو قسم تقسيم مىكند قسمى كه مخصوص به شعر است و قسمى كه ( شعر و نثر را فرا مىگيرد « 4 » ) و همانا تأملكننده در اين كتاب به روشنى و وضوح احساس مىكند كه مؤلّف در تنقيح مثالها و شاهدها نهايت كوشش را به عمل آورده ، همانطور كه در حسن انتخاب آنها كوشش بليغ مبذول داشته است . و اين مطلب هنگامى براى ما جلوهگر مىشود كه اين كتاب را در بحث ديگرى مورد بررسى قرار دهيم .
و همانا تأمّلكننده در اين تصنيف مىبيند كه آن در نوع خود بىنظير است ، و من تا آنجا كه توانستم در پى آن ، در ميان كتابهايى كه موضوع بديع را در ميان نهادهاند گشتم ، و ليكن مانندى برايش نه در ميان كتابهايى كه پيش از آن تأليف شده و نه در ميان كتابهايى كه بعد از آن تأليف شده ، نيافتم ، مگر اينكه نظير آن در كتابهايى كه دور از دسترس ما مىباشد يافت شود .
دوم : و نيز از جمله آثارش كتاب « بديع القرآن » است كه ما اكنون در مقام تصحيح آن هستيم ، و آن كتاب در مورد انواع بديعى كه در آيات « ذكر حكيم » ( قرآن ) - چه آنها كه از دانشمندان پيشين گرد آورده و چه آنها كه خود استنباط نموده - تافتهء جدابافته است ؛ زيرا در آن مطالب عجيب و شگفتآورى ، آورده تا مبرهن و مدلّل سازد كه انواع بلاغتى و محسّنات بديعى ، منحصر به شعر شاعران و نثر نويسندگان نيست ، بلكه در قرآن نيز وجود دارد .
هامش
( 2 ) در متن تحرير ص 603 « مقارنه » ضبط شده است .
( 1 ) - مقدمه تحرير ص 95 .
( 3 ) لازم به يادآورى است كه اوّلا عدد ابواب در مقدمه تحرير ( ص 95 ) 123 باب آمده ، و ثانيا تعداد ابوابى كه در همان كتاب ( ص 92 - 93 ) به اجدابى نسبت داده چهار باب نه دو باب است ، كه دو باب را در يكديگر ادغام نموده و « التزام » ناميده و نام دو باب ديگر را به « تشابه الاطراف » و باب « توأم » تغيير داده است . اىكاش مصحّح نخست به تصحيح كتاب تحرير مىپرداخت ، و يا دستكم در ذيل مقدّمه تحرير اشتباه اينجا را توضيح مىداد .
( 4 ) برابر عبارت داخل پرانتز در متن منقول در مقدّمه مصحّح « يختصّ بالشعر و النثر » بود كه چون كلمه يختصّ در سياق كلام مناسب نبود ، با توجّه به نص مقدّمه تحرير ( ص 95 ) عبارت مذكور به « يعمّ الشّعر و النثر » تغيير داده شد .