مرحله سوم : آثار علمى او ( ابن ابى الاصبع )
اوّل : « تحرير التحبير » كه آن را درباره نظم و نثر بديع نگاشته ، و انگيزه تأليف آن را ، براى ما بيان داشته ، و در ديباچه كتاب گفته است : « همانا محاسن كلامى را كه به بديع متّصف شده ديدم به تعدادى مىرسد كه برخى از اصول بديع ، و بعضى از فروع آن است ؛ اصول آن همان است كه ابن المعتزّ ، در كتابش « البديع » ، و قدامه در كتاب « نقد « 1 » » اش به آن اشاره نمودهاند ؛ زيرا آن دو تن نخستين كسانى هستند كه به نگارش در علم بديع ، اهتمام ورزيدند . . . » تا آنجا كه مىگويد « و چون كسى كه مرا از پذيرش فرمان او راهى ، و از قبول امر او انحرافى نيست ؛ سرور فاضلان ، ابو على الحسن بن الحسن بن القاضى الاجلّ جلال الدّين بن المكرّم ابو الحسن موسى بن الحسن بن سناء الملك ، ( چون او ) مرا دستور داد تا آنچه در كتابهاى مردم است گرد آورم . . . » تا آخر .
وى كتاب مورد اشاره را به سه بخش تقسيم نموده است .
در بخش اوّل سخن از اصول بديع به ميان آورده ، و آن همان ابوابى است كه هريك از ابن المعتزّ و قدامه نام بردهاند ، و در اين بخش ، انواعى از بديع را بيان نموده كه در زير مىآيد :
1 - استعاره 2 - جناس 3 - طباق 4 - ردّ اعجاز بر صدور 5 - مذهب كلامى 6 - التفات 7 - تمام 8 - استطرد 9 - تأكيد مدح با چيزى شبيه به ذمّ 10 - تجاهل عارف 11 - جدّى در قالب شوخى ( الهزل الّذى يراد به الجدّ ) 12 - حسن تضمين 13 - كنايه 14 - افراط در وصف 15 - تشبيه 16 - سرزنش آدمى خويشتن را ( عتاب « 2 » المرء نفسه ) 17 - حسن ابتداءات 18 - صحّت اقسام 19 - صحّت مقابلات 20 - صحّت تفسير 21 - ائتلاف لفظ با معنى 22 - مساوات 23 - اشاره 24 - ارداف و تتبيع 25 - تمثيل 26 - ائتلاف لفظ با وزن 27 - ائتلاف معنى با وزن 28 - ائتلاف قافيه با مدلول ساير اجزاى بيت 29 - توضيح 30 - ايغال .
آنگاه در بخش دوم از بخشهاى كتاب ، سخن از انواع بديعى كه فروع ناميده مىشود به ميان آورده ، و آن انواع عبارت است از :
31 - احتراس 32 - مواربه 33 - ترديد 34 - تعطّف 35
هامش
( 1 ) مقصود از كتاب « نقد » نقد الشعر قدامه است ، ر ك : تحرير ص 85 .
( 2 ) در مقدّمه مصحّح « اعتاب » ضبط شده كه محرّف از « عتاب » است . ر ك : تحرير ص 166 .