عيون معانيها صحاح و اعين ال . . . * ملاح مراض فى لواحظها كسر
هى السّحر فاعجب لامرئ جاء يبتغى * عواطف من موسى و صنعته السّحر
آنگاه توضيحى بر اين قصيده مىآورد به اين بيان :
« مرا در بيت اول از اين ابيات شانزده نوع از انواع بديع حاصل شده است : استعاره در سه مورد ؛ در انتساب رسوايى ، و گريه ، و شرم به ابر ، مبالغه ، زيرا ممدوح را با بخشش خود رسواكننده ابر و دريا قرار دادم ، و تفسير در قول او « 1 » « جودا » ، و « من حياء منك » ، و اغراق به سبب فزونى [ مبالغه « 2 » ] كه در همه بيت تحقّق يافته است ، ترشيح : و آن ترشيح استعاره اول براى استعاره دوم است ، و تجنيس ميان دو كلمه « حيا » و « حياء » و توريه در قول او : « و التطم البحر » ، و ترشيح « بكاء » براى توريه در « التطم البحر » و صحّت تقسيم كه در منحصر ساختن مثل جود به دو مثلى است كه براى جود به آنها مثل زده مىشود و سومى هم ندارد . و تصدير : به سبب اينكه « بحر » در صدر بيت ( اول ) مذكور ، و همان كلمه قافيه بيت است ، و تعليل : در اين جهت كه علّت گريه ابر ، و تلاطم دريا ، و رسوا شدن آنها ( بكاء الحيا ، و التطام البحر و فضحها ) جود ممدوح است ، و تسهيم ، و به سبب اينكه آغاز بيت دالّ بر انجام آن مىباشد ، و حسن نسق ؛ به سبب اينكه جملههاى بيت با صحيحترين ترتيب بر يكديگر عطف شده است ، و ارداف ؛ زيرا معناى عظمت جود را با دو تعبير « گريه ابر از روى شرم ، و تلاطم دريا ، ( بكاء الحيا من الحياء و التطام البحر ) بيان داشتهام .
اين بود انواع بديعى كه در اجزاء بيت وجود داشت ، امّا به طور كلّى ، آنچه از انواع بديع در كل بيت وجود دارد ، عبارت است از : مساوات ؛ زيرا الفاظ بيت قالب معناى آن مىباشد ، و ائتلاف لفظ با معنى : زيرا الفاظ آن الفاظ برگزيده است ، و با يكديگر مناسبت دارند ، و لفظ ديگرى شايسته جايگزينى لفظى از آن الفاظ نيست ؛ زيرا از تعقيد ، و تقديم و تأخير ، و ناهماهنگى ، خالى مىباشد ، و ابداع ؛ زيرا هر لفظى از آن متضمّن يك يا دو نوع از انواع بديع است .
و اين چنين است وضع او و اين چنين است حال او در شعرش .
هامش
( 1 ) چون مصحّح در مقام نقل مستقيم عبارت مؤلّف است ، مىبايست عين عبارت او « فى قولى » ( - در گفتارم ) را آورده باشد ، مطلب در مورد نظير اين عبارت اندكى بعد چنين است ( ر ك : تحرير ، باب الابداع ص 416 ) .
( 2 ) اين كلمه براى تكميل معنى ، از عبارت مؤلّف در تحرير ( باب ابداع ص 416 ) اضافه شد .