و از مثالهاى اين باب در قرآن مجيد قول خداى - تعالى - است :
« يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ .
« 1 »
»
و مقتضاى اين كلام آن است كه پيامبر ( ص ) منافقان را از مدينه بيرون راند ؛ زيرا او اعزّ و ايشان اذلّ مىباشند ، و حقيقت چنان بود ، آيا نمىبينى كه خداى - سبحانه و تعالى - دنبال آن كلام گفت :
« وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لكِنَّ الْمُنافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ
« 1 »
»
باب حصر جزئى و الحاق آن به كلّى « 2 »
و آن عبارت است از اين كه متكلّم نوعى از انواع را در نظر گيرد و به منظور تعظيم آن پس از حصر و احصاى انواع و اجناسى كه دارد ، آن نوع را بهمنزله جنس قرار دهد مانند قول خداى - تعالى - :
« وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
« 3 »
»
پس همانا خداى - سبحانه - پس از آنكه بروجه اجمال خبر داد كه به دست او كليدهاى غيب است ، - زيرا الف و لام در اينجا براى جنس است - پس از آن خويشتن را به اين معنى ستود كه داناى به موجودات صحرا و دريا ، از قبيل حيوان ، و گياه و جماد است ( و كليّات مولّدات « 4 » ) را به حصر درآورد ، و خداى - سبحانه - دانست به آن مقدار ، معناى مدح كامل نمىگردد ؛ زيرا ممكن است فرد ضعيفى گمان برد كه او كليّات ، نه جزئيّات را مىداند - زيرا مولّدات سهگانه هرچند نسبت به مفهوم كلّى « عالم » جزئىاند ، و ليكن هر كدام از آنها نسبت به اجناس متوسّط و انواع و اصناف انواعى كه زير مفهوم آن قرار دارد كلّى است - پس خداوند براى حصول كمال مدح گفت :
« وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها »
و دانست كه در آن علم ، ممكن است او را شريكى از مخلوقاتش باشد كه او خود ادراكش داده و بر طريق آن علم راهنماييش نموده ، و در نتيجه در علم به آن معلوم شركت يافته است ، پس خداى - سبحانه - خويشتن را بر چيزى كه در علم به آن شريكى ندارد ، ستود ، و گفت :
« وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ »
، آنگاه آن جزئيّات را پس از حصر آنها ، به كليّات ملحق ساخت ؛ جايى كه
هامش
( 1 ) - سورة المنافقين ؛ 63 ، آيه 8 .
( 2 ) - اين نوع از اختراعات ابن ابى الاصبع است ، و كسى بر او پيشى نجسته است . خزانة ابن حجّة ص 371 ، حسن التوسّل ص 87 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 174
( 3 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 59
( 4 ) در متن تحرير ، همين باب ( ص 600 ) بجاى « كليّات المولّدات » عبارت « جزئيّات المولّدات » ضبط شده است .