و چون تعداد اين چيزها ( حواس ، و قوا ، دواعى و صوارف ) نوزده چيز است ازاينرو فرشتگانى كه مأمور كيفر دادن ايشانند ، موافق اين عدد قرار داده شد ، تا مقابل هريك از اين اجزاء ، ملكى مأمور گرفتن انتقام از آن جزء باشد كه يكى از موانع خير بوده است . و چنان كه مىبينى اين جواب را خالى از اشكال نيافتم علاوه بر آنكه متضمّن اسلوبى غير منطقى و باتكلّف است ، و وجه اشكال آن جواب اين است كه لازم مىآيد بر هر انسانى اين تعداد فرشته گمارده شده باشد ، و اين تعداد تعداد همه فرشتگان دوزخ و براى همه عذابشدگان در آن ، نباشد .
و جوابى آسانتر و به حقيقت نزديكتر و مناسبتر از آن ، به نظر من رسيد و شايد - ان شاء اللّه تعالى - جواب راست و درستى باشد ، و آن اين است كه : شكى نيست كه دوزخيان بارها از بهشتيان افزونترند ؛ زيرا مؤمنان هر امّتى يكدهم از يكدهم كافران ، آن مىباشند و خداى - سبحانه و تعالى - درباره بهشت خبر داده كه پهناى آن پهناى آسمانها و زمين است بنابراين درباره درازاى آن چه تصوّر دارى ، در صورتى كه درازاى هر چيز به مقتضاى عرف و عادت بيشتر از پهناى آن است .
بنابراين اهل بهشت به شمار نيايند و محصور به تعدادى نشوند ، و بتحقيق روشن شده كه اهل دوزخ چند برابر اهل بهشتند ؛ بنابراين بيرون بودنشان از مرحله حصر و عدّ به حقيقت نزديكتر است ، و كمترين تصوّرى كه درباره فرشتگان گمارده بر عذاب ايشان مىرود آن است كه تعدادشان به اندازه تعداد اهل دوزخ باشد ، تا مقابل هر عذابدهندهاى عذابشدهاى باشد ، و اين عدد ، و مقدار آن را پايانى نيست ، پس وقتى خداوند خواست از تعداد آن فرشتگان خبر دهد ، براى اينكه سخن با كثرت الفاظ و طول فصلها از حدّ بلاغت خارج نشود - از بيان عدد ايشان ، آن عددى كه نزد خودش معلوم است هرچند نسبت به ما بىنهايت مىباشد ، عدول كرد ، و به اشارهاى پرداخت كه از آن مفهوم مىشود ، عدد اين فرشتگان ، عددى در مرتبه غير متناهى مىباشد ؛ و ازاينرو خداوند - سبحانه - به آخرين مرتبه يكان و اولين مرتبه دهگان اكتفا نمود ، پس همانا مراتب اعداد ، چهار مرتبه است . يكان ، دهگان ، صدگان ، هزارگان ، و اصول اين چهار مرتبه يگان ، و اولين مرتبه دهگان است ، پس پايان يكانها نه است ، و آن عبارت از نهبار تكرار يك است آنگاه ( حسابكننده ) به عدد ده كه اولين مرتبه دهگان است انتقال مىيابد ، سپس آن مرتبه را چنان كه مرتبه يك تكرار شد ، و همانطوركه در مرتبه اول دهگان انجام داد از بيست تا نود تكرار مىكند ، آنگاه به نخستين مرتبه صدگان منتقل مىشود و آن را با لفظ يكان و دهگان تا نهصد تكرار مىكند ، سپس به اولين مرتبه هزارگان منتقل مىشود ، و آن را مانند عدد يك با لفظ يكان و همچنين تا بىنهايت تكرار مىكند ، و آنگاه كه مرتبه هزارگان پايان يافت بر مرتبه دهگان بازمىگردد ، و مىگويد : ده هزار تا بىنهايت ، تنها به لفظ هزار ، يگان و دهگان مىافزايد ، و به اصل اعداد بازمىگردد ، و آن مطلب
بديع القرآن ( فارسى ) — صفحة 360
مساهمون: ميرلوحى
ص٣٦٠