- 12 -
عصر امام عبد القاهر جرجانى از عصر « خفاجى » دور نيست ، و زمان خفاجى را درك كرده است : زيرا عبد القاهر پس از آنكه دو كتاب : « اسرار البلاغه » و « دلائل الاعجاز » را در بلاغت عربى ، براى ما بجا گذاشت ، در سال 471 ه وفات يافت ، و اينجا براى ما مهمّ است كه روشن گردانيم استاد بلاغت كلمه « بديع » را در چه معنايى به كار برده است .
امّا در كتاب « اسرار البلاغه » ، وى كلمه بديع را بر تشبيه ، و استعاره ، و تمثيل « 1 » ، و بر ساير اقسام بديع از جمله : تجنيس « 2 » ، حشو مفيد و غير مفيد ، و طباق ، و مجاز « 3 » لغوى و عقلى ، و حسن تعليل « 4 » اطلاق كرده و از آن معناى جديد ، و حسن ، و طريف را اراده مىكند ، و پيوسته درصدد آن است كه بگويد : حسن بديع از ناحيه معناى لفظ است ، و به اين ترتيب كلمه بديع پيوسته و به طور كلّى بر انواعى اطلاق مىشود كه مشترك ميان علوم بلاغت ، در شكل اخير آنهاست .
امّا كتاب « دلائل الاعجاز » ، آن كتاب قطعا بعد از « اسرار البلاغه » تأليف شده است ؛ زيرا امام عبد القاهر بسيارى اوقات در كتاب اسرار البلاغه وعده مىدهد كه برخى موضوعات را تكميل كند . و وقتى از آنها جستوجو مىكنيم ، آنها را در دلائل الاعجاز مىيابيم . از باب مثال مىبينيم در اسرار البلاغه مىگويد : « و ان شاء اللّه ، در آن هنگام ، در فرق ميان شعرى كه تحت عنوان :
« خير الشعراء كذبه » ( بهترين شعر نادرستترين آن است ) داخل مىشود ، و شعرى كه در آن باب داخل نيست ، و با آن در داشتن معناى مجاز و توسّع شريك است » براى تو كلامى خواهم افزود ، پس آن را بشناس .
و سببى كه وى را به تأليف اين كتاب وادار نمود ، از نام آن ، ( دلائل الاعجاز ) به دست مىآيد ، وى مصمّم بود نكتههاى اعجاز قرآن و وجوه اعجازش را ظاهر سازد . او دريافت كه بر او لازم است كه در اين كتاب هرچه وى را به اين هدف مىرساند ، بيان دارد . و براى رسيدن به آن هدف ، متوجه از بين بردن دو نظريّهاى شد كه پيش از وى به وجود آمده ، و در عصر وى طرفدارانى بهدست آورده بود . آن دو نظريّه عبارت بود از نظريّه لفظ ، و نظريّه معنى پس از آن به اين نتيجه رسيد كه شكوه و زيبايى كلام نه در لفظ تنها و نه در معناى تنهاست ، بلكه موضع و مقام آن ، سازمان كلام است . سپس براى استحكام اين نظريّه و تثبيت پايههاى آن ، و براى اينكه آن را تجليگاه زيبايى و ميهن اعجاز قرار دهد ، دليلها مىآورد ، و فصولى بسيار منعقد مىسازد ، و
هامش
( 1 ) - اسرار البلاغة ص 14 - 15 ، 351 - 357
( 2 ) - اسرار البلاغة ص 4 - 14 .
( 3 ) - اسرار البلاغة ص 303 .
( 4 ) - اسرار البلاغة ص 258 .