مىشناسد كه ستارگان ديگر افلاك را نيست ، زيرا ستارههاى آن فلك طالع باران هستند كه توسّط آن در جستوجوى آب و گياه مىروند و نشانههاى خشكسالى و آبسالى را از آن مىشناسند - ازاينرو خداوند در كتاب عزيز از فلك هشتم جداگانه ياد كرد ، تا از برترى آن بر ساير افلاك ستارهدار خبر دهد ، جايى كه خداى - تعالى - گفته است :
« وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ
« 1 »
»
، و چون فلك نهم تيرهرنگ است و ستارهاى در آن نيست ، عرب از آن اطّلاعى ندارد . تصريح به آن در كتاب عزيز وارد نشده است و همانا دانشمندان هيئت حركت روزانه آن را دليل وجودش گرفتهاند چرا كه به سبب آن خورشيد با اذن خداى - سبحانه و تعالى - هميشه هر روز از مشرق طلوع و بسوى مغرب ، غروب مىكند ، آنگاه دوباره از همان محلّى كه طلوع كرده بود ، طلوع مىكند ، و به نظر مىرسد كه در يك شبانهروز دايره فلك را پيموده است ، و دلايلى در علم هيئت نشان داده است كه فلك چهارمش دايره خود را در دوازده ماه مىپيمايد ، و در نتيجه معلوم مىگردد كه حركت روزانه آن حركت طبيعى فلك خودش نيست بلكه حركت جبريى است كه فلك نهم با حركت خود ، به آن وادارش نموده است .
و اين معلومات از علوم عرب نيست ، و به آن سبب كتاب عزيز به بيان آن تصريح نكرده است ، و برخى از مفسّران معتقد شدهاند كه فلك نهم « عرش » و فلك هشتم « كرسى » است ، و بر آن مدّعا به قول خداى - تعالى :
« وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ
« 2 »
»
استدلال كرده و گمان بردهاند كه مقصود خداى - سبحانه - از
« ثَمانِيَةٌ »
، فلكهاى ستارهدار ، و از
« عَرْشَ »
- و هو اعلم - ( - و او داناتر است ) فلك نهم را اراده نموده است . ( و نيز ) به قول خداى - سبحانه -
« وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
« 3 »
»
را بر آن مدّعا دليل گرفتهاند كه مراد خداوند از « كرسىّ » فلك هشتم موسوم به « منطقه البروج » است . گويى آن فلك بر افلاك هفتگانه : زحل ، و فلك مشترى ، و فلك مرّيخ ، و فلك شمس ( خورشيد ) و فلك زهره ، و فلك عطارد ، و بر كره زمين ، و كرات عناصر ديگر كه ميان كره زمين ، و كره قمر واقع شده احاطه دارد . و اين تفسير مورد اشكال است ؛ زيرا طبق قاعده صحيح نقل قول ، به گوينده آن منسوب است . درحالىكه مثل اين موضوع ( تفسير قرآن ) جز از پيامبر ( ص ) دريافت نمىشود .
پس همانا اين بسط ، معانيى را بيان داشته كه ياد كردم ، و عبارت آن كلام ( آيه ) متضمّن
هامش
( 1 ) - سورة البروج ؛ 85 ، آيه 1 .
( 2 ) - سورة الحاقة ؛ 69 ، آيه 17 .
( 3 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 255 .