نمىيابد ، و معانى بديعى در تمزيج واضح است ، و اگر دو فنّ در كلام موجود باشد ، ناچار بايد يكى آشكار و ديگرى پوشيده باشد ، بخلاف تكميل كه با فنون كلامى و معانى نفسانى نه معانى بديعى تحقّق مىيابد ، و دو فنّ آن ناچار هر دو با هم ظاهر ، و يا هر دو پوشيدهاند ، و آن دو فن در تمزيج ، يكى آشكار و ديگرى مخفىّ است .
و فرق ميان تمزيج و افتنان آن است كه افتنان و تكميل در اينكه هر دو بايد در فنون كلام نه در معانى بديع تحقّق يابند شبيه يكديگرند ( جز اينكه « 3 » ) دو فنّ در تكميل هميشه يا ظاهر و يا مخفىاند ، و در افتنان دو فن ممكن است ظاهر و جايز است يكى از آن دو پوشيده باشد ، و فرق ميان تمزيج و تعليق آن است كه دو فنّ در تعليق هر دو ظاهرند و يكى از آن دو متعلّق به ديگر و وجود و عدم آن مستلزم وجود و عدم آن ديگر است ، بخلاف تمزيج كه معانى و فنون در آن با هم مىآيد ، و يكى از آن دو فنّ با آن ديگر ممزوج و متّحد مىشود .
و فرق ميان تمزيج و ادماج آن است كه ادماج منحصر به معانى بديعى است ، و در فنون به كار نمىرود .
و در كتاب عزيز از اين باب آمده است قول خداى - تعالى - :
« قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ
« 1 »
»
كه در آن دو فن ادب و هجاء ، به معناى بديعى ارداف و تتميم ممزوج شده ، و از آن امتزاج انواعى كه قبلا گفته شد به وجود آمد . و آن چهارده نوع است و بيان آن به تفصيل در باب توليد گذشت « 4 » .
باب استقصاء « 2 »
استقصاء آن است كه متكلّم معنايى را عنوان كند ، و به استقصاى آن بپردازد ، و همه عوارض لوازم آن را پس از استقصاى همه اوصاف ذاتى آن بياورد بهطورىكه براى كسى كه آن معنى را پس از او مورد بحث قرار مىدهد گفتار و كلامى باقى نگذارد مانند شعر بحترى در وصف شترى كه حركت و سير در شب آن را لاغر كرده ، و رنج كشيدن حلقه مهار نحيفش ساخته است ، وى دربارهء آن شتر ،
هامش
( 3 ) عبارت اصل متن « لانّ » بود ، مترجم آن را محرّف از « الّا ان » دانست و ترجمه عبارت اخير را در متن ترجمه قرار داد .
( 1 ) - سورة الانبياء ؛ 21 ، آيه 112 ، سخن دربارهء قرائت اين آيه در پاورقى ص 281 گذشت .
( 4 ) ر ك : ص 280 - 283 همين كتاب .
( 2 ) - و آن از ابوابى است كه انتساب آن به مؤلّف بىاشكال است ، و كسى به اين نامگذارى ( اختراع اين نوع ) بر او پيشى نجسته است .