باب تخيير « 1 »
تخيير آن است كه شاعر يا نثرپرداز فصلى از كلام يا بيتى از شعر را بياورد كه مىتواند قافيههاى مختلفى در آن به كار رود . پس وى از ميان آن قافيهها قافيهاى كه براساس دليل بر ساير قافيهها ترجيح دارد برگزيند ، و آن گزينش دلالت بر مهارت وى داشته باشد ، مانند قول شاعر « 2 » :
( بسيط )
إنّ الغريب الطويل الذّيل ممتهن * فكيف حال غريب ما له قوت
پس همانا جايز است بگويد : « ما له حال » ، « ما له نشب » ، « ما له سبب » ، « ما له صفد » ، « ما له سبد » ، « ما له احد » ، و وقتى در تعبير او « ما له قوت » تأمل مىكنى ، آن را از همه تعبيرهاى ديگر بليغتر ، و بر حالت فقر دلالتكنندهتر ، و به بيان حاجت نزديكتر ، و نياز حال را گوياتر ، و بيشتر موجب اندوه دلها و سبب انگيزش عواطف است . و به همين سبب ، آن تعبير ، بر همه تعبيرهايى كه ياد كردم ، ترجيح داده شد ، و از اين باب ، در كتاب عزيز شاهدهايى است كه سابق است ، و لاحقى ندارد .
مانند قول خداى - تعالى - در آغاز سورة الجاثيه :
« إِنَّ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ فِي خَلْقِكُمْ وَ ما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ آياتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
« 3 »
»
پس همانا بلاغت ايجاب مىكند فاصله آيه اول نه آيات ديگر
« لِلْمُؤْمِنِينَ »
باشد ؛ زيرا خداى - سبحانه - سخن از همه جهان به ميان آورده ، جايى كه گفته :
« السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ »
و شناخت آنچه در عالم است ؛ از آياتى كه دال بر اين است كه به وجود آورنده آن قادر ، عالم ، حكيم ، مختار است ، فرع بر تصديق به وجود صانعى واجد اين صفات مىباشد ، زيرا ناچار مىبايست ذاتى را معتقد بود كه متّصف به اين صفات باشد ، و وقتى بلاغت مقتضى تقديم تصديق و ايمان به ذات باشد تا صفات بر آن مترتّب گردد ، بنابراين ، در اين آيه ترجيح يافت فاصله
« لِلْمُؤْمِنِينَ »
و نه تعبيرهاى ديگر آيه . به ويژه با توجّه به اينكه علم به
هامش
( 1 ) - اين نوع بر « ابن ابى الاصبع » اشتباه شده و گمان برده كه از ابتكارات اوست ، و آن را به دو قسم تقسيم كرده ، و براى آن به بيتى از شعر مثال زده و درباره آن توضيح داده كه مىشود چنين و چنان گفت و اين باب كه وى تخيير ناميده جز او تمكين و تقسيم ناميدهاند ، و همانا وى از باب « ائتلاف الفاصلة مع ما يدل عليه سائر الكلام » ( - ائتلاف فاصله با اجزاى ديگر كلام ) سخن گفت ، و كسى كه بخواهد به آن مطلب ( اشتباه ابن ابى الاصبع ) وقوف يابد ، باب تمكين خزانة ابن حجّة ص 78 را مطالعه كند .
( 2 ) - آن بيت از حريرى است و در شرح المقامات ص 295 ، موجود است .
( 3 ) - سورة الجاثيه ؛ 45 ، آيات 3 - 5 .