معناى حقيقى و صريح است ، و در آنها لفظ اشاره ، و ارادف ، و تمثيل وجود ندارد ، و نه نوعى از انواع حذف و تغيير تحقّق يافته است .
و ايجاز حذف را نوعى است كه در آن مفعولها حذف مىشود ، و آن در صورتى است كه مقصود متكلّم تنها بيان حال فاعل باشد ، و در اين هنگام فعل ، متعدّى نمىگردد ، زيرا تعديه فعل ، از بيان غرض متكلّم مىكاهد ، آيا توجّه ندارى كه اگر بگويى : « فلان يعطي الدنانير » ( - فلانى دينارها مىبخشد ) مطلبى جز چيز بخشيده شده را بيان نمىكند ، و آن گوياى بخشندگى ذاتى وى نيست ، و گاهى مفعول براى منظورى جز اين منظور حذف مىشود ، همانطوركه در شعر طفيل الغنوى « 1 » ، دربارهء « بنى جعفر بن كلاب » حذف شده ، جايى كه گويد : ( طويل )
جزى اللّه عنّا جعفرا حين أزلقت * بنا نعلنا فى الواطئين فزلّت
أبوا ان يملّونا و لو أنّ امّنا * تلاقى الّذي لا قوه منّا لملّت
هم خالطونا بالنّفوس و ألجئوا * الى حجرات أدفأت و أظلّت
پس مفعولى معيّن در چهار مورد ، در اين اشعار حذف شده كه عبارت است از : « لملّت » و « ألجئوا » و « ادفأت » و « أظلّت » كه در اصل « لملّتنا » و « ألجئونا » و « ادفأتنا » و « اظلّتنا » بوده است ، جز اينكه شاعر گويى خويشتن را از ياد برده تا جايى كه اصلا توجّه به مفعولى نكرده ، و گويا شأن فعل در بوته ابهام واقع گرديده ، و مفعول به آن در نظر گرفته نشده و چنان است كه گويى : « قد ملّ فلان » و مقصودت اين باشد كه بگويى : « دخله الملال » بدون اينكه ملالت وى را به چيزى اختصاص دهى ، بلكه منظورت بيش از اين نباشد كه حالت وى را به ملالت وصف نمايى .
و بدان تو را در قول شاعر « لملّت » فايدهاى حاصل آيد ، و آن اين است كه مقتضاى جمله « لملّت » آن است كه هر مادرى در اين وضع باشد وى را صفت ملال و انزجار عارض گردد ، بنابراين فحواى گفتار شاعر : « و لو انّ امّنا تلاقى الّذى لا قوه [ منّا « 2 » ] لملّت » اين است كه آنچه آن قوم از ما ديدند ، داراى چنان مشقّتهاى عظيمى است كه ديدن آن مشقّتها مادران را - با وجودى كه سرشتشان بر تحمّل ناملايمات در جهت منافع فرزندان سرشته شده - بيزار و خسته مىگرداند ؛ بنابراين تعبير شاعر « امّنا » دالّ بر اين است كه همه مادران نسبت به فرزندانشان چنان هستند ، و اگر
هامش
( 1 ) - ديوان او ص 58 ، چاپ اروپا ، و نهاية الارب ، ج 7 ص 76 ، و حسن التوسّل ص 36 ، و دلائل الاعجاز ص 115 .
( 2 ) تركيب داخل قلاب ، از عبارت « انوار الربيع » ( ص 186 ) افزوده شد بدون آن نقل قول ناقص است .