حذف مضاف دومى بعد از مضاف اول رسانيده است ، مانند گفتار جرير « 1 » : ( وافر )
إذا نزل السّماء بارض قوم * رعيناه و إن كانوا غضابا
جز اينكه مثل اين نوع حذف به سبب دورى آن از حقيقت جز در ضرورت شعر جايز نيست ، و چون مجاز حذف ، علاوه بر معناى « تجاوز از معناى حقيقى » معناى ديگرى ندارد ، كه توسّط آن شايسته اسم خاصّى مانند « مجاز استعاره » باشد ، ازاينرو اسم مجاز را بر آن باقى گذاشتهاند .
باب ايجاز « 2 »
ايجاز عبارت است از خلاصه كردن برخى از الفاظ به منظور موجز شدن كلام است : بدون اين كه برخى از اسمها مانند مضاف ، يا پارهاى از اجزاى جمله مانند فاعل يا خبر حذف گردد يا اين
هامش
( 1 ) - اين بيت چنانكه در المفضّليّات ( ص 697 چاپ اروپا ) آمده ، منسوب به معاويه بن مالك معود الحكماء است ، و آن از ابيات قصيدهاى است كه اول آن چنين است :أجد القلب عن سلمى اجتنابا * و اقصر بعد ما شابت و شاباو در « لسان العرب » ريشه « سما » و « معاهد التنصيص » ج 1 ص 261 ، و « الصناعتين » ص 276 چاپ الحلبى ، چنان است ، و صاحب تاج العروس ( ريشه « سملى » ) آن را به فرزدق و ابن رشيق در العمدة ج 1 ص 144 به جرير نسبت داده ، و چنان است در « نهاية الأرب » ج 7 ص 144 ( چاپ دار الكتب ) ، و وجه مرجّح نزد من اين است كه مؤلّف در نسبت اين بيت به جرير ، از آنچه در العمدة آمده ، پيروى نموده است ، و صحيح آن است كه آن بيت به « معاوية بن مالك » منسوب است ، و در « الحماسة البصريّة » ( نسخه خطى محفوظ در دار الكتب المصريّة به شماره 590 ادب ) نيز به معاويه منسوب شده ، و چنان است در « الكامل » مبرّد ( چاپ دار الكتب المصريّة ص 109 ) و « عيار الشعر » ص 84 ، و الموشح ص 245 .
( 2 ) - منابع بحث اين باب : سيبويه ( الكتاب ) ، ج 1 ص 22 ، البيان و التبيين ، ج 1 ص 96 ، رغبة الامل ، ج 1 ص 252 : قواعد الشعر ص 68 ، النّكت فى اعجاز القرآن تأليف رمانى ص 3 ، العمدة ، ج 1 ص 67 ، سرّ الفصاحة زير نام « الايجاز و الاختصار و حذف الفضول » ص 196 ، التبيان زملكانى ص 71 ، بديع ابن منقذ يكبار زير نام « الاسهاب و الاطناب و الاختصار و الاكثار » ص 95 ، و بارى ديگر زير نام « التضييق و التوسيع و المساواة » ص 79 ، از آن سخن گفته است ، المفتاح ، زير نام « تقليل اللّفظ و لا تقليله » ص 227 ، المثل السائر ص 297 ، الايضاح ، ج 3 ص 201 ، الطّراز ، ج 2 ص 88 ، بلوغ الارب ص 198 ، خزانة ابن حجّة ص 364 .