شده است ، كه بتحقيق اين آيه پانزده صنف از اصناف زنانى كه ( بر مرد ) حرام هستند ، دربردارد ، كه سيزده صنف ايشان از زنان خويشاوند ، و دو صنف از زنان بيگانهاند ؛ و اللّه اعلم .
باب تذييل « 1 »
و آن بر دو قسم است : معيوب ، و نيكو ( حسن )
تذييل معيوب آن است كه لفظ بدون داشتن فايده ، افزون بر معنى باشد ،
و تذييل نيكو ( حسن ) آن است كه سخنور ، پس از تمام شدن معناى سخن دنبال آن جملهاى بياورد كه معناى ماقبلش را تثبيت كند ، و آن جمله اضافى دو قسم است : قسمى كه چيزى به معناى اول كلام نمىافزايد ، و فقط آن را تأكيد ، و تثبيت مىكند ، و قسمى كه متكلّم آن را به سبب اينكه بر سر زبانها بسيار مىگردد ، در قالب « مثل سائر » ظاهر مىسازد .
و فرق ميان تذييل و تكميل آن است كه تكميل بر معناى كلامى وارد مىشود كه پس از تمام بودن نياز به كامل شدن دارد ، ولى تذييل چنان نيست ، ديگر آنكه تكميل مخصوص به معانى بديعى و فنون كلامى است ، و ليكن تذييل به نوع خاصّى از كلام نه نوع ديگر اختصاص ندارد :
بنابراين تذييل اعمّ است .
و از موارد تذييل در كتاب عزيز كه دربرگيرنده هر دو قسم تذييل مىباشد ، قول خداى - تعالى - است :
« إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ
« 2 »
»
، پس در اين آيه دو تذييل آمده است : اول در قول خداى - تعالى - :
« وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا »
زيرا كلام پيش از آن صفت تمام و كمال يافته است ، آنگاه جمله تذييل آمده ، تا معناى ما قبل را تأكيد و تثبيت كند ؛ زيرا خداى - سبحانه - به لفظ « وعد » ى تصريح نموده كه از جمله اول استفاده مىشود ، و وعده او به دليل گفتار خداى - عزّ و جلّ :
« وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا »
حقّ است ، و ليكن چون دلالت جمله خبريّه قبل بر معناى وعده دلالت تضمّن بود ، و خداى - سبحانه - اراده كرد ، به لفظ وعد تصريح و تنصيص كند ، تا دلالتش بر معنى بر وجه مطابقه باشد ؛ ازاينرو دلالت مطابقه را در مظهر تذييل ظاهر ساخت » . تذييلى كه
هامش
( 1 ) - منابع بحث اين باب : الصّناعتين ص 373 ، بديع ابن منقذ ص 63 ، الايضاح ج 3 ص 230 ، بلوغ الارب ص 153 ، خزانة ابن حجّة ص 106 ، الطّراز ، ج 3 ص 111 ، حسن التوسّل ص 70 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 140 .
( 2 ) - سورة التوبة ؛ 9 ، آيه 111 .