- 3 -
مرحله بررسى كتاب باقى ماند ، و من آرزو داشتم كه تحت همين درجه دانشگاهى ، دستاندركار آن شوم ؛ بلى آرزوى آن را داشتم و آن كار را آغاز كردم ، و ليكن آن را اقدامى نسنجيده و عجله در كارى كه اكنون شايسته نيست ، و تضييع كوشش و وقت يافتم ، و چهبسا بررسى اين كتاب خارج از سطح استعداد و توان علميى است كه اين دانشگاه نزد دانشجويان خود ، براى ادامه تحقيق و توسعه آن ذخيره مىكند .
چگونه ؟
بررسى اين كتاب ، ناچار بايد متّكى به جنبهاى تاريخى باشد كه ميان اين مرحله كه ابن ابى الاصبع نماينده آن است ، و ميان مرحلهاى كه بر آن سبقت داشته و مرحلهاى كه به آن ملحق شده - كه عبارت از بحثها و انواعى به طور كلّى در بلاغت ، و به ويژه در بلاغت قرآن كريم است - ارتباط برقرار كند ، و بناچار بايد معلوم شود چه اندازه ابن ابى الاصبع تحت تأثير دانشمندان پيش از خود قرار گرفته و تا چه حدّ بر دانشمندان بعد از خود اثر گذاشته است ، يعنى اين كه بر محقّق لازم است مؤلّف را در اين فنّ بيانى ، بر جايگاه تاريخى خود بنشاند .
و همچنين بررسى اين كتاب لازم است بر جنبه ديگرى كه آن جنبه فنّى است متّكى شود ، و آن جنبهاى است كه روشن مىگرداند ، اين كتاب چه آرائى راجع به اسلوب و جمال فنّى به بحثهاى بلاغت قرآن افزوده است ، و تا چه اندازه شخصيّت مؤلّف در اين كتاب نمودار است ، و اين در حالى است كه شخصيّت او با شخصيّت دانشمندان پيشين و معاصر ، و دانشمندان بعد از او مقايسه مىگردد ، تا به كمك آثار وى و ارزش آنها ، از وى به اندازه مقام علميش قدردانى به عمل آوريم .
بررسى اين كتاب ، موضوع ديگرى را كه علاقهمندان به علوم بلاغت مىبايست به آن اهتمام ورزند ، برمىانگيزد ، و آن عبارت از : انتقاد آن كتاب و يا در حقيقت انتقاد علم بلاغت در زبان عربى ، با پيشنهاد طرح ديگرى براى بررسيهاى علمى علوم بلاغى است ؛ يعنى اينكه : چارهاى از جنبه پيشنهادى نيست ، جنبه پيشنهاديى كه علم بلاغت را به دو باب « روش » و « فنون ادبى » تأليف مىكند . و من مىدانم كه اين بررسيهاى پيشنهادى جاى خود را در دانشكده مجهّز و بزرگ ما ، باز كرده است ، و در آنجا كلاسهاى درسى براى دانشجويان دوره ليسانس زير عنوان « منهج جديد