كلامى را قسمى باشد كه در آن نتائج صحيح از مقدّمات راست ، به دست مىآيد . و دانشمندان مسلمان اين علم ، خاطرنشان كردهاند كه از اوّل سوره حجّ تا گفتار خداى تعالى :
« وَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ »
« 1 » پنج نتيجه از ده مقدّمه استنتاج مىشود كه بيان آن به تفصيل چنين است .
« ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ »
زيرا براى ما به خبر متواتر ثابت شده كه خداى - سبحانه - از زلزله قيامت ، خبر داده و آن را عظيم شمرده است ، و صحّت اين خبر قطعى است ؛ زيرا خبرى است كه مخبرى كه راستگوييش ثابت شده از قادرى كه قدرتش محقّق گشته ، نقل كرده ، و اين خبر از راه تواتر به ما رسيده است ، پس آن خبر ، حق است ، و بجز كسى كه خود حقّ است ، از آينده خبر حق نمىدهد ، پس خداى حقّ است . و خداى - سبحانه - خبر داده كه مردهها را زنده مىگرداند ، زيرا او از سختيهاى قيامت خبر داده ، و حصول فايده از آن خبر موقوف به زنده كردن مردگان است تا آن ورطههايى كه خداوند براى آنان به وجود آورده ، مشاهده كنند ، و همانا ثابت شده كه خداوند بر هر چيز تواناست ، و از جمله چيزها ، مرده كردن زندگان است ، پس او مردگان را زنده مىكند . و خداوند خبر داده كه بر هر چيز تواناست ، زيرا اعلام كرده كه عذابش را در مورد شياطين و كسانى كه بدون علم ، درباره ذات خداوند مجادله مىكنند ، تعميم مىدهد ، و جز كسى كه بر هر چيز تواناست ، قدرت اين كار را ندارد ، پس خداوند بر هر چيز تواناست ، و خداوند خبر داده كه قيامت آينده است ، و هيچ شكّى در آن نيست ؛ زيرا او خبر داده خبرى درست ، كه انسان را از خاك آفريده تا مىرسد به آنجا كه مىفرمايد :
« لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً »
« 2 » ، و براى آن وضع ، مثل آورده ؛ مثل از زمين بىجانى كه آب بر آن نازل مىكند ، پس جان مىگيرد و رشد مىكند ، و انواع گياهان با طراوت مىروياند ، و كسى كه آدمى را بر وجهى كه بيان نموده ، آفريد و به ( حكم ) خلق ايجادش كرد ، و به ( قضاى ) موت او را فانى گردانيد ، آنگاه او را برانگيخته و دوباره زندهاش مىكند و زمين را به ( امر ) خلق حياتش بخشيد و آنگاه به سبب خشكى مواتش نمود و سپس با سرسبزى حياتش داد و خبر او درباره اين همه - به دلالت واقعيت موجود حاضر بر اخبار مورد انتظار غائب - مقرون به صحّت است تا جايى كه مسموع حكم مشهود را يافته ، بنابراين خبر او دربارهء بهپا ساختن قيامت درست است . و قيامت جز با برانگيختن مردگان تحقق نمىيابد ؛ زيرا معنى قيامت عبارت از مدّتى است كه مردگان براى مجازات برپا مىخيزند ، و بنابراين قيامت مىآيد ، و در آن شكّى نيست ، و خداوند ، اصحاب قبور را برمىانگيزد . و همانا رمّانى در « نوع پنجم باب مبالغه كتاب اعجازش كه
هامش
( 1 ) - سورة الحجّ ؛ 22 ، آيه 7 .
( 2 ) - سورة الحجّ ؛ 22 ، آيه 5 .