يعنى زمين را از مردان و سواران پر كرديم ، و اثرى در زمين بجاى گذاشتيم كه به منزله دريدن آن است ، وى از ( حجاب الشمس ) در گفتارش « هتكنا حجاب الشمس » زمين را اراده كرده است ؛ زيرا زمين پرده خورشيد است ، و دليل اينكه مراد وى از حجاب شمس زمين مىباشد ، گفتار او « او قطرت دما » است و مقصود وى « قطرت السّماء ( : آسمان خون باريد ) » است پس وى ميان آسمان و زمين را ( در آن معنى ) گرد آورده است ، و بيشتر معانيى كه در اين باب مىآيد ، حمل بر مبالغه و افراط و غلو و اغراق مىگردد . و ميان سخنان بىپايه آرايش يافته ، و حقايق كلام آسمانى فرق بسيار است .
تشبيه ديگرى در اين سوره :
( بيان ) گفتار خداى - عزّ و جل - :
يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ
« 11 » كلمه ( نصب ) به فتح « نون » و سكون « صاد » و به ضم هر دوى آنها نيز قرائت شده است . « الى نصب » به معناى « الى اصنام لهم . . . ( : به سوى بتهايى كه دارند . . . ) » است ؛ چنان كه خداى - تعالى - گفته است :
وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ
« 12 » شاعر گفته است : [ از بحر طويل ] 962 و ذا النصب المنصوب لا تنسكنّه * و لا تعبد الشّيطان و اللّه فاعبدا « 13 » و تشبيه در آن آيه ، در بهترين جاى خود و در ارزشمندترين موضع خود جاى گرفته است . و عبارت آن تشبيه با شكوه است و بلاغتى كه دارد دال بر اعجاز قرآن است . و به تحقيق شاعران به بيان آن معنى رهسپار شده ، و راه آن وصف را پيمودهاند ، و كجا رسد آنها راى بلاغت قرآن ، و درستى اين تشبيه و تمثيل ! عنتره گفته
هامش
( 11 ) - سورة المعارج ( 70 ) آيهء 43 .
( 12 ) - سورة المائدة ( 5 ) آيهء 3 .
( 13 ) - در نسخه اصل چنين است اما در ديوان الاعشى ، ص 137 ( بجاى الشيطان ) الاوثان ضبط شده است . و آن بيت از قصيدهاى در مدح سرور ما پيامبر ( ص ) است .