قماشهاى هندوستان نمىشود . كارخانههاى شيشهگرى هم دارند و بعضى ظروف هم مثل ظروف چينى مىسازند اما امتيازى ندارد .
در ساختن آلات و ادوات اهالى ايران از هيچيك از ملل شرق كمتر نيستند ، لاكن از هيچيك نيز بهتر نيستند . كار آهن و فولاد را خوب مىكنند ، شمشيرهاشان اگرچه زودشكن است ، ولى خوشدم و خوشجوهر از آب بيرون مىآرند توپريختن و ساير آلات جبه خانه ساختن نيز در ميانهء ايشان متداول است . و در اين باب اگر حكومتى كه ترغيب علم و مهارت رعيت كند داشتند ، به زودى با صنعتكاران فرنگ دم مبارات « 1 » و مساوات مىزدند .
در كندهكارى و منبت كردن و مطلاكارى كمتر ملتى بيشاز ايشان حذاقت دارد . و همچنين ميناكارى را در غايت نفاست مىكنند . و زروزيور و ساير آلاتى كه از طلا و نقره مىسازند ، مكرر شاهد بر مهارت ايشان است .
علم صنعت و حلوعقد به نوعى كه حال در فرنگستان رواج است در ايران معلوم نيست .
علم مخفى كيميا تا هنوز منتهاى مآرب و مقاصد بسيارى از فضلاى اين مملكت است . حجر الفلاسفه كه تا مدت هزار سال عاقلترين حكماى مغرب را مشغول داشت ، هنوز اهالى شرق را فريب مىدهد .
كيمياگران ايرانى در خفيه مشق مىكنند كه مبادا كسى را بر اسرار متوقعهء ايشان مطلع شود . پردهء خفا و رمزى كه بر روى اين عمل كشيده شده است ، نه همين اسباب اشتغال جهال است ، بلكه مايهء تحصيل معاش جمعى از اوباش و قلاش است كه بارها مردم متمول زودباور را خام كرده در دام كشيدهاند .
مظنون اين طايفه اين است كه : در كوه الوند كه قريب همدان است ، گياهى يافت مىشود كه ، در تحصيل حجر جزء اعظم است ، بنابراين بسيارى از مردم اين شهر عمر در طلب اين مطلب ضايع مىگذارند . چندسال قبل فقيرى نزد يكى
هامش
( 1 ) - مبارات بالضم : با كسى معارضه كردن ( ح ) .