مزد زير بارش كشند . ظهور قاعدهء جديدى در علوم سبب اين مىشود كه ، شخصى كه مخترع و مبتدع آن است ، در معرض عداوت طبقهء متشرعه درمىآيد ، كه هرچه بر خلاف فهم ايشان است كفر مىدانند ، و هر بيچارهاى كه دم زند عوام را بر وى مىشورانند . و باوجود اين موانع ، اسباب ترغيب به كلى مفقود است .
در بحبوحهء حوادثى كه متوجه ايشان است ، كمتر كسى از رعايت مصالح خود بيشتر نگاه مىكند . در تاريخ ايران بسيار است و اخبار مردمى كه مراعات لمرضات اللّه يا به جهت تحصيل نام و شهرت مبالغ خطير در خيرات و مبرات مصروف كردهاند . و بسيارى نيز از اوساط و ادانى ناس كه صاحب مكنت شدهاند ، براى قوام استخوان و دوام نام ، كاروانسراها و حمامها و ديگر ابنيهء مفيدهء مشاعه « 1 » بنا كردهاند ، لاكن هيچكس به خيال فايدهء عموم كارى نكرده است و نمىكند . به اقرار خود ، جميع كارها محض خود است . و چون ملاحظهء وضع و طرز حكومت شود ، محال است كه غيرازين تواند شد . پادشاهى يا حاكمى از باب نيكى ذات يا حسن ادراك شايد به فكر ترقى و اصلاح حال ملك و ملت بيفتد ، لاكن تدابير چنين شخصى تابع وضع او است . او مىخواهد كارى كه پنجاه سال مدت مىخواهد تا تمام شود ، در دو سال صورت بدهد . شتاب لابد منجر به مأيوسى خواهد شد ، زيرا كه كارى كه بايد به موجب قانون مخصوص انجام يابد ، به زور صورت نخواهد گرفت . بهعلاوه اينكه جميع ترقيات كلى به تدريج است ، حتى اينكه اگر چيزى به جهت صلاح ملت احداث شود ، در ابتدا بايد مردم رفتهرفته به آن آشنا شوند تا بعد از آن بالطبع ميل كنند ، و الا دوام نخواهد يافت .
وقتى با يكى از اهالى ايران كه مردى بود به غايت باهوش و قابل ، به توپ ريزى اشتغال داشت ، مؤلف اوراق را اتفاق ملاقات افتاد ، بعضى از توپها را كه ريخته بود به نظر نقصانى داشتند ، و يكى از آنها اندكى كج مىنمود ، از وى پرسيدم ، گفت : راست است اما قصور از من نيست ، به من گفتهاند كار يك ماه را
هامش
( 1 ) - مشاعه : مشترك ( ش ) .