اعداى ملك مىشود . فقط راهى كه هست ، راهى است كه ، با زحمات زياد بر قافلانكوه ساخته شده است . قافلانكوه حد ما بين عراق و آذربايجان است . گويند كه اين راه [ را ] عساكر عثمانى در ايامى كه آذربايجان در تصرف ايشان بود ساختهاند ، به جهت اينكه بدين واسطه عبورومرور لشكر به سهولت پيوسته به تسخير ساير بلاد ايران پردازند .
رود قزل اوزن
رود قزل اوزن از پاى اين كوه مىگذرد ، و برآن پلى بستهاند . قافلانكوه را بيشتر حد ما بين عراق و آذربايجان دانستهاند ، لاكن در اين اوقات جلگاى خلخال كه قريب صد و پنجاه پارچه ده مىشود و در سمت جنوبى اين كوه واقع است ، از آذربايجان شمرده مىشود .
از سكنهء ايران طبقاتى كه در شهرها و قصبات و قرى سكنى دارند و بيشتر تربيت شدهاند ، در صنايع مفيده و زينتيه ترقى خيلى كردهاند ، لاكن از چيزهائى كه حاصل صنايع ايشان است و ، همچنين از اخبارى كه از سياحان فرنگستان در دست است ، معلوم مىشود كه ، هم از قرنهاى بسيار همين نوع كه حال هستند بودهاند ، و در عرض اين مدت دراز ترقى ديگرى حاصل نكردهاند . اين بيشتر نه از باب اختلال و اغتشاش پىدرپى است كه در مملكت روى داد ، يا به سبب تعصب و وسواس ملت است ، بلكه بيشتر به سبب وضع و طبيعت حكومت ايشان است . مردمى كه در تحت حكومت بالغلبه و بىتربيت زندگى مىكنند ، رفاهشان فقط در اين است كه ، با دقت و حال خود بسازند ، زيرا كه هر قدم كه روى به ترقى و اصلاح حال بردارند ، خطرى برآن مترتب است . فى المثل اگر طريق تازهاى در تجارت پيدا كنند ، احتمال اين است كه منافع و فوايد اشخاصى كه در آن كار اقدام كردهاند بيشاز آنچه هست در نظرها جلوه كند ، و اين معنى محرك حرص حاكم و اعوان وى شود . يا اگر شخصى حذاقتى در يكى از صنايع ظاهر كند ، بويهء آن است كه پادشاه يا حاكم ملك او را به زور به كار بگيرند و بى