ارامنهء جلفاى اصفهان كه در ايام سابق به دو هزار و پانصد خانوار مىرسيدند ، و بعضى از ايشان نيز خيلى متمول بودند ، حال پانصد خانوار نمىشوند . و در اين جمله يك شخص متمول ندارد . اين طايفه در ساير اطراف مملكت بيشتر نقصان يافتهاند .
جميع ارامنهء ايران بنابر قلمداد پادرى بزرگ جلفا به دوازده هزار و سيصد و هشتاد و سه تن مىرسد . و گفته شده است كه : اين عدد فقط سه تن جمعيتى است كه : اين عدد فقط سدس جمعيتى است كه قبل از فتنهء افاغنه بودهاند . ايران در جميع اعصار و ازمنه به تجمل و مكنت و آراستگى و زينت بلاد مشهور بوده است .
اصفهان كه قرون بسيار دار السلطنهء اين مملكت بود ، هنوز يكى از شهرهاى معظم و سوادهاى اعظم اين اقليم است . از دور سراهاى عالى سلطنت و گنبدهاى مساجد و مدارس منضما به اشجار خيابانها و باغهاى سبز و خرم ، نمايشى ديگر دارد .
از نزديك همان نمايش را ندارد ، به سبب خرابههاى بسيارى كه از آثار قديمه برجا است ، ولى هنوز بهقدرى كه موجب تعجب و مورث تحسين شود باقى است . پلهاى خوش وضع زايندهرود هنوز بر وضع سابق باقى و ، جميع مدارس برپا و ، بسيارى از سراهاى قديم سلطنت هنوز بالتمام برجا هستند . و بعضى ابنيهء رفيعهء ديگر نيز ، در اين اواخر ، حاجى محمد حسين خان كه حال حاكم بلد است بنا كرده است ؛ مثل اينكه بخواهد پادشاه را بر سر ميل آرد كه اين شهر را بار ديگر دار الخلافه سازد .
در اواخر جلد اول اشارتى در باب چهار باغ رفت ، بعضى از عمارات خاصهء سلطنت در كنار اين خيابان واقع است و ، با اينكه متجاوز از صد سال است كه از سكنه و قطان « 1 » خالى افتادهاند ، هنوز دست تطاول ازمنه برآنها راه نيافته است .
هر بازار معتبر سقفى دارد و ، در دو طرف دكانها و ، در ميان راه عبور سواره و پياده است . كاروانسراهاى معتبر اين شهر نيز عمارتهاى محكم خوب است .
بسيارى از حمامها بزرگ و شاهانه است ، و فرش مرمر دارند . خانهها غالب خوب است . خانههاى حاكم و اعوان حكومت و تجار متمول ، با سراهاى پادشاهى لاف
هامش
( 1 ) - قطان : مقيمان و ساكنان باشد ( ح ) .