دفاتر ديوانى در عهد شاه سلطان حسين گرفته است . و تفصيلى از قبايل مختلفه و سكنهء بلاد مىدهد . رعيت پادشاه ايران را از دويست ملين « 1 » متجاوز گرفته است .
يكى از مسافرين فرنگستان را كه قريب صد سال قبل از تأليف كتاب مزبور در ايران بوده است ، عقيده اين است كه : اهالى ايران قريب چهل ملين مىشوند . اما پنيكرتن صاحب ، كه از اعاظم ارباب جغرافيا است ، بعد از آنكه مىگويد كه :
جمعيت ايران و قندهار زياده بر اهالى بلاد عثمانى در آسيا نيست ، عدد مردم اين دو مملكت را به ده ملين تخمين مىكند ، كه از آن جمله مىگويد : چهار ملين را مىتوان گفت جمعيت قندهار است و شش ملين ديگر مردم ايران مغربى است . كه به عبارت اخرى ، مملكتى كه حال به ايران معروف است باشد . اين تخمين چندان از حقيقت دور نيست . تقريبا صد نفر به هريك ميل مربع مىافتد . بلى اگرچه در بعضى اطراف مملكت خيلى بيشازين تخمين جمعيت هست ، لاكن بيابانهاى وسيع بسيار هم هست كه بههيچوجه سكنه ندارد .
شك نيست كه عوايق بسيار به جهت ازدياد خلق ايران موجود است . از جمله بىثباتى و ظلم حكومت ، جنگهاى متصل داخلى و خارجى و ، بيشاز همه بىپروائى به حال اطفال است . از آنطرف چون ملاحظه شود ، خوبى آبوهوا ، ارزانى آذوقه ، ندرت وقوع قحط و جدب ، « 2 » عدم قتل و اتلاف در جنگهاى خانگى ، لزوم نكاح و ، بالنسبه قلت زنان فاحشه . مىتوان گفت كه از صد سال قبل تا حال مردم ايران چنان كه غالبا گمان شده است نقصان نيافته است . بلى تغييرات عديده در اوضاع بلاد راه يافته و ، بسيارى از قبايل و احشامات بزرگ از مراتع و مرابع قديم خود جايكن شدهاند . ولى در بسيارى از مواقع و مواضع فقط نقل از طرفى به طرف ديگر بوده است .
از دوازده سال قبل تا به حال سكنهء اصفهان قريب به مضاعف شدهاند . مردم
هامش
( 1 ) - يك ملين - مليون - دو كرور ايران است ( حاشيه ) .
( 2 ) - جذب بفتحتين ، مهربان شدن و بلند برآمدن و ، زمين بلند و گوژپشت ( ح ) .