مثمر ثمرى مىشود . همينقدر كه به جهت عجالهء وقت ، سبب آزادى مملكت شود ، به اينكه امراى قبايل را كه به سبب كثرت عشيره هميشه در صدد طغياناند ، يا در قيد اطاعت آرند ، يا در هولوهراس بدارند . لاكن پيش از آنكه فايدهاى بيشاز اين خواسته شود ، بايد به كلى در اوضاع خود حكومت داده شود ، زيرا كه ممكن نيست كه لشكرى تا مدتى به نظم و تربيت و به نوعى كه كارى از آن ساخته شود نگاهداشته شود ، مگر اينكه مواجب و مشاهرهء ايشان ماه به ماه بدون تعويق و تأخير برسد و ، اسباب ضروريهء ايشان همه مهيا و آماده باشد . و اين مطلب هرگز صورتپذير نخواهد بود ، مگر در ملكى كه اولا وراثت سلطنت معين و ، بيشتر مردم برحسب عادت در رفاه ، و كارهاى متعلقهء به ملك و ملت ، همه از روى دوام و قوانين ملكى معتبر و محترم و ، ادارهء آن بر اصول معلومه باشد . و اگر سلطان يا اعيان بخواهند به خواهش خود رخنه در قواعد ملت كنند يا تغييرى دهند نتوانند .
در اينكه لشكر منظم به سبب نظم عادى و ثمرى كه بر وجود آن مترتب است ، مىتواند سبب ترقى ملت شود ، شك نيست ؛ ولى اسباب تغييرات و تبديلات ديگر نيز بايد به آن منضم « 1 » شود تا حفظ ملت كه غايت مقصود از نظام لشكر است صورتپذير گردد . و الا هرقدر سعى و كوشش كه در اين باب شود ، بىفايده و ، مأيوسى نتيجهء آن خواهد بود .
پادشاهى « 2 » كه حال در ايران است ، چون نظام عساكر روسيه را با فوايدى كه برآن مترتب شده است ديد ، به خيال اينكه اگر اهالى ايران نيز مثل روسيه لباس بپوشند و سلاح بدارند و تربيت شوند ، بهتر با اين گروه مقابله و مقاتله خواهند نمود ، ترتيب افواج نظام داده است . و محتمل است كه چون مىبيند ترقى افواج مزبوره مورث ازدياد و اقتدار وى بر امراى فتنهجو و رعاياى طاغى خود خواهد بود اين ملاحظه نيز موجب سردردى شود ، لاكن خوب است كه هنوز اين تدبير تا به حدى
هامش
( 1 ) - در اصل : منظم .
( 2 ) - مراد فتحعلى شاه است ( حاشيه ) .