خلق نشود ، مورث انضجار قلوب و فتنه خواهد گشت ، اشارتى مىرود .
پادشاه چنان كه سبق ذكر يافت ، در جميع موارد در تغيير از حركات وزرا و اعيان و خدام سراى سلطنت ، خويش را حكم و ، در جريمه كردن و تفضيح نمودن و ، نهب اموال و ، سلب ارواح ايشان ، خود را مختار و قاهر على الاطلاق مىداند .
اگرچه اين اختيار را كسى انكار نمىتواند كرد ، اما هميشه رعايت رعيت و ملاحظهء اداى ناس در مقابل استيفاى آن سدى سديد « 1 » بوده است و ، پادشاه را نمىرسد كه مداخله در مذهب ايشان كند . و همچنين اموال شخصيه كه كسى قبل از اشتغال به خدمت حكومت در خانواده داشته ، يا خود خريده ، يا از آباواجداد بهطور هبه و ميراث به دست آمده ، و بر طبق مدعا احكام شرعى دارد ، پادشاه از روى عدالت نمىتواند به ضبط چنين اموال فرمان دهد . اين قسم اموال در تحت حمايت شرع است و ، لهذا ضبط آن را خلاف شرع و ظلم شديد مىدانند ، لاكن هميشه اتفاق مىافتد كه ، چون پادشاه وزيرى يا حاكمى را جريمه كند ، چنان بر وى سخت مىگيرد كه ، مجبور شده املاك خود را به جهت اداى مال ، در معرض بيع درآورد ، و عادتا حكومت خريدار مىشود . از ملاحظهء همين رسم ، بالنسبه به كسانى كه جان و مالشان دستخوش سلطان است ، معلوم مىشود كه تا چه پايه رعايت اينگونه اموال و املاك را مىكنند .
بهسبب تغييرات و انقلابات شديدى كه در اين اواخر در ايران روى داد ، بسيارى از املاك كه صاحبانش از بن ريخته بر باد رفتند ، يا گريخته از ياد رفتند ، به تصرف حكومت آمد . ولى هنوز بسيار مردم هستند كه صاحب املاكاند ، و مدعى ايناند كه از قرون عديده به آباواجداد ايشان متعلق بوده ، از آن جمله ميرزا بزرگ وزير عباس ميرزا ، با محرر كتاب گفت كه : املاك وى هم از قرنهاى دراز متعلق به خانوادهء وى بوده و هم از پدرانش جمعى به مناصب ارجمند رسيدهاند . ديگران نيز بسيار هستند كه همين نوع از زمانهاى دراز پدر بر پدر صاحب املاك بودهاند .
هامش
( 1 ) - سديد بالفتح ، استوار و محكم و درست و راست ( ح ) .