چون اين كتاب گنجايش تفصيل مذاهب و آراى مختلفه ندارد ، لهذا نگارندهء اوراق على الاختصار به ذكر وقايع معروفه پرداخت . و همچنين از تطبيق ما بين مذاهب اين طايفه و طوايف هنود ، و بعضى از نصارى و فلاسفهء قديم صرفنظر نمود . بلى اعاظم اين سلسله با اقوال ارسطو و افلاطون آشنائى تام دارند . و در كتب معروفهء ايشان نقلقول افلاطون بسيار است .
بعضى برآنند كه يونانيان قديم اخذ حكمت و فلسفه از بلاد مشرق كردهاند .
اگر اين حقيقت داشته باشد ، قرضشان ادا شده است . اگر شرححال و آراى فيثاغورث در فارسى ترجمه شود ، بعينه شرححال و عقايد يكى از اولياى صوفيه بهخرج خواهد رفت . افسانهء دخول وى در اسرار الوهيت و ، استغراق وى در افكار و خوارق عادات و ، ميلان خاطر كلى او به موسيقى و ، وضع آموختنش مر مريدان را و تحمل مشاقى كه كرد و ، نوعى كه فوتش اتفاق افتاد ، همه بدون كموبيش شرححال يكى از اعاظم متصوفه است . و از اين صورت مىتوان گفت كه : نوع مشابهتى است كليتا ما بين درجات معارف و تجارب انسانى ، كه هروقت مشابهت اسباب دست دهد آثار نيز مشابه خواهند بود .
اگرچه بسيارى از رهاب و قسيسان مسيحى به ايران رفته و در آن ملك بودهاند ، لاكن هيچوقت اين مذهب در اين مملكت ترقى نداشته است . در كوهستان كردستان بهقدر چهل خانوار از اين مردم هستند و ، معروف است كه از هزار و سيصد سال متجاوز است كه در آنجا اقامت دارند . ارامنه كه در جلفاى اصفهان سكنى دارند ، اگرچه مانند زمان شاه عباس بزرگ نيستند ، اما هنوز به رفاه روزگار مىگذرانند ، و كسى مانع اجراى احكام مذاهب ايشان نيست .
يهود در ايران بسيار نيستند و غالبا در معرض استهزا و سخرهء مسلميناند .
جمعى در شيراز و بسيارى در همدانند . اما در بلاد عثمانى متمولند . و جميع از صدمات محفوظ و مصون .
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 725
مساهمون: سر جان ملكم
ص٧٢٥