خواهد درآمد .
صادق خان شقاقى حركت مذبوحى كرده از پاى درآمد . حسينقلى خان برادر فتحعلى شاه نيز سرى برداشت ، لاكن بدون ستيز و آويزى او نيز بر جاى خود نشست . محمد خان پسر زكى خان زند كه چندى در بصره ساكن بود ، هم درين اوقات با بيست سى تن به اصفهان شتافت ، هراس بر اصفهانيان غالب شده در بر روى او گشادند و ، او يك دو روز شهر را در تصرف داشت . ولى ياران او از سرش پاشيده خود ديگرباره به جانب بلاد عثمانى گريخت ، و از آن باز ، واقعهاى كه سبب انبعاث فتنه در ملك شود روى نداد .
جنگهاى عديده در صفحات خراسان روى داد و هميشه ظفر فتحعلى شاه را بود ، تااينكه اغلب بلاد خراسان فرمان وى را گردن نهادند و ، گاهگاه خراج نيز مىفرستند . اختلاف طوايف افغان ما بين خود از چندسال موجب ضعف سلاطين ايشان شده است ، چنانچه نمىتوانند حقوقى كه از عهد احمد شاه بر اين ملك دارند ادعا كنند . دست تطاول اوزبك نيز در اين اوقات از صفحات خراسان كوتاه است ، از آنرو كه ، بعد از فوت آقا محمد خان طولى نكشيد كه بيكى جان نيز رخت به سراى ديگر كشيد . پسرش حيدر توره نيز كه فرمانگذار بخارا گشت ، هنوز امرى كه دلالت كند براينكه از هنرهاى پدر بهرهاى برده است صدور نيافته است .
اما بالنسبه به ثغور شمال و مغرب مملكت ، پادشاه ايران را چندان اقبال بخت نبود . بعد از چندين سال محاربات پىدرپى كه گاهى غالب و گاهى مغلوب شد ، آخر الامر گرجستان جزء ممالك روسيه گشت و ، بالفعل سرباز و سالدات اين ملت تا كنار رود ارس و سواحل جنوبيهء بحر خزر به محافظت قلاع و شهرها اشتغال دارند .
از پانزده سال قبل ازين ، مجددا سفراى فرنگستان را به ايران راه مراودت مفتوح شده است . چون در اوايل جلوس فتحعلى شاه بويهء آن مىرفت كه افاغنه به هندوستان بتازند . و همچنين اگر ناپليون پادشاه فرانس را بدين ملك توجهى مىشد ، پادشاه ايران مىتوانست كه هم افغانستان را سدى و هم فرانس را حدى گردد ،
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 653
مساهمون: سر جان ملكم
ص٦٥٣