خطهء وسيع خراسان كه در مشرقى ايران است
سرحد شرقى مملكت ايران خطهء وسيع خراسان وسيع خراسان است كه از چهارصد ميل متجاوز طول و قريب سيصد ميل عرض آن است . عراق در مشرق آن خطه واقع است . و قندهار و كابل در مغرب شمال آن به سواحل جيحون مىرسد . و جنوب آن به صحارى سيستان . اراضى حاصلخيز آن بسيار است . جبال منيعهء آن مختلف و معدود است . و برارى بىآبوگياه متعدد و غيرمحدود . و در بعضى جاها آب كمتر يافت مىشود . و نوعى واقع شده است كه مىتوان گفت كه : از هر بلدى از بلاد عالم بيشتر در معرض تاختوتاراج بوده است . هروقت در ايران اغتشاشى بوده يا دشمنى از خارج روى بدان آورده ، قبايل تاتار از جيحون عبور كرده عرصهء خراسان را لگدكوب ستم ستوران ساختهاند . در اين مملكت بود كه همواره افراسياب مىتاخت ، و رستم با وى نرد مبارزت مىباخت . امراى سلاجقه مدتى قبل از آنكه بر ساير بلاد ايران استيلا يابند ، بر اين ملك تركتاز مىنمودند . چنگيز و تيمور نيز خرابيهاى بسيار دران كردند . و در اوايل عهد سلاطين صفويه طايفهء اوزبك كه بر بخارا مستولى نشده بودند ، هرساله شهرها و صحراهاى خراسان را عرضهء نهب و غارت ساخته زراعتها را مىچاپيدند و مردم و گله و رمه را مىبردند . تدبير شاه عباس بزرگ و شمشير نادرشاه ، تطاول اين خيل را حدى و طلاطم اين سيل را سدى بود . اما بعد از فوت نادرشاه اين مملكت بيشازپيش عرضهء انواع بلا و فرضهء « 1 » درياى ابتلا آمد . زيرا كه ، چون اولاد و اعقاب وى را ملك موروث نماند و ، در شهر مشهد از سلطنت به تقلد راضى شدند ، امراى لشكر هرجومرج بلاد را غنيمت دانسته ، هريك قلعهاى از قلاع خراسان را به تصرف آورد . و اختلال وقت نيز مساعدت كرده حكومتى به استقلال براى خود به دست كرد و ، چنان كه رسم
هامش
( 1 ) - فرضه بالضم ، گمرك را گويند كه در كنار دريا باشد ، و فرض جمع آن است ( ح ) دهانهء جوى و جاى درآمدن كشتى از لب دريا ( ش ) .